ناسازگاری خونی چیست؟ علل و درمان ناسازگاری خونی

ناسازگاری خونی وضعیتی است که معمولاً در دوران بارداری و در نتیجه ناسازگار بودن گروه‌های خونی مادر و جنین با یکدیگر ایجاد می‌شود. این ناسازگاری از متفاوت بودن فاکتور Rh در خون مادر و نوزاد ناشی می‌شود و ممکن است به واکنش سیستم ایمنی بینجامد. هنگامی که مادر Rh منفی و نوزاد Rh مثبت باشد، سیستم ایمنی مادر سلول‌های Rh مثبت موجود در خون نوزاد را «بیگانه» تلقی می‌کند و علیه این سلول‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کند. این وضعیت می‌تواند در جنین به مشکلات سلامتی مانند کم‌خونی و زردی منجر شود. ناسازگاری خونی در صورت مدیریت درست، وضعیتی قابل پیشگیری است. این وضعیت در دوران بارداری با معاینات منظم تشخیص داده می‌شود و با روش‌های درمانی مناسب می‌توان از سلامت مادر و نوزاد محافظت کرد.

ناسازگاری خونی چیست؟

ناسازگاری خونی مشکلی مربوط به سیستم ایمنی است که معمولاً در دوران بارداری به دلیل متفاوت بودن گروه‌های خونی مادر و نوزاد ایجاد می‌شود. شایع‌ترین شکل آن ناسازگاری Rh است که در بارداری‌هایی رخ می‌دهد که گروه خونی مادر Rh منفی و گروه خونی نوزاد Rh مثبت است. ناسازگاری Rh معمولاً در نخستین بارداری مشکلی ایجاد نمی‌کند، زیرا سیستم ایمنی مادر در این دوره تازه شروع به تولید آنتی‌بادی می‌کند. اما این آنتی‌بادی‌ها در بارداری‌های بعدی می‌توانند از طریق جفت وارد جریان خون نوزاد شوند و گلبول‌های قرمز نوزاد را از بین ببرند. این وضعیت به نام بیماری همولیتیک شناخته می‌شود که می‌تواند مشکلات جدی در خون نوزاد ایجاد کند. بیماری همولیتیک ممکن است در جنین به کم‌خونی (آنمی)، آسیب اندام‌ها و حتی از دست رفتن بارداری منجر شود. ناسازگاری گروه خونی ABO نیز، هرچند نادر، ممکن است دیده شود. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که گروه خونی مادر O و گروه خونی نوزاد A یا B باشد. ناسازگاری ABO معمولاً سیر خفیف‌تری دارد و ممکن است پس از تولد با زردی در پوست نوزاد بروز کند. ناسازگاری خونی با تشخیص و درمان مناسب، وضعیتی قابل پیشگیری است. معاینات منظم پیش از زایمان برای حفظ سلامت مادر و نوزاد اهمیت حیاتی دارند.

علت ناسازگاری خونی چیست؟

ناسازگاری خونی معمولاً به دلیل تفاوت گروه‌های خونی مادر و نوزاد از نظر فاکتور Rh ایجاد می‌شود. فاکتور Rh پروتئینی است که روی سطح گلبول‌های قرمز قرار دارد. اگر این پروتئین وجود داشته باشد، فرد Rh مثبت و اگر وجود نداشته باشد Rh منفی طبقه‌بندی می‌شود. شایع‌ترین علت ناسازگاری خونی، ناسازگاری Rh است.

ناسازگاری Rh در مواردی رخ می‌دهد که گروه خونی مادر Rh منفی و گروه خونی نوزاد Rh مثبت باشد. خون مادر و نوزاد معمولاً با هم مخلوط نمی‌شود، اما در حین زایمان هنگام جدا شدن جفت، در سقط خودبه‌خودی، سقط القایی (کورتاژ)، حاملگی خارج رحمی، ضربه یا برخی مداخلات پزشکی، خون Rh مثبت نوزاد ممکن است وارد گردش خون مادر شود. در این حالت سیستم ایمنی مادر سلول‌های خونی Rh مثبت را «بیگانه» تلقی می‌کند و علیه آن‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کند. این آنتی‌بادی‌ها در بارداری‌های بعدی مادر می‌توانند از طریق جفت به نوزاد منتقل شوند و به گلبول‌های قرمز جنین حمله کنند.

ناسازگاری ABO نیز ممکن است در مواردی دیده شود که گروه خونی مادر O و گروه خونی نوزاد A، B یا AB باشد. مادر ممکن است آنتی‌ژن‌های A یا B موجود در خون نوزاد را بیگانه تلقی کند و علیه آن آنتی‌بادی تولید کند. اما ناسازگاری ABO معمولاً سیر خفیف‌تری دارد و به عوارض جدی منجر نمی‌شود. سایر علل ناسازگاری خونی به این شرح است:

• سقط خودبه‌خودی یا کورتاژ: در جریان این وضعیت‌ها ممکن است خون مادر و نوزاد مخلوط شود و مادر علیه گلبول‌های قرمز Rh مثبت آنتی‌بادی تولید کند.
• حاملگی خارج رحمی: به دلیل آسیب جفت ممکن است باعث ورود سلول‌های خونی نوزاد به گردش خون مادر شود.
• ضربه یا مداخلات پزشکی: در جریان آمنیوسنتز یا سایر اقدامات تهاجمی ممکن است خون مادر و نوزاد مخلوط شود.
• انتقال خون: تزریق خون از گروه خونی نادرست می‌تواند باعث تولید آنتی‌بادی توسط سیستم ایمنی مادر شود.

علائم ناسازگاری خونی چیست؟

ناسازگاری خونی ممکن است در دوران بارداری علامتی نداشته باشد. اما هنگامی که آنتی‌بادی‌هایی که سیستم ایمنی در نتیجه ناسازگاری گروه‌های خونی مادر و نوزاد تولید می‌کند، بر گلبول‌های قرمز نوزاد اثر بگذارند، علائم ممکن است بروز کنند. این وضعیت بیشتر بر نوزاد اثرات جدی دارد و ممکن است به وضعیتی به نام بیماری همولیتیک نوزاد منجر شود. علائم ناسازگاری خونی به این شرح است:

علائمی که در مادر باردار دیده می‌شوند را می‌توان چنین برشمرد:

• معمولاً علامت آشکاری دیده نمی‌شود.
• به‌ندرت، در صورتی که جنین به‌شدت تحت تأثیر قرار گیرد، ممکن است کاهش حرکات جنین در دوران بارداری احساس شود.

علائمی که در جنین و نوزاد دیده می‌شوند نیز به این شرح است:

• کم‌خونی جنین: در نتیجه تخریب گلبول‌های قرمز خون نوزاد، کم‌خونی ایجاد می‌شود.
• هیدروپس فتالیس: به دلیل کم‌خونی، تجمع مایع در بدن نوزاد رخ می‌دهد. این وضعیت به شکل تورم در شکم، ریه‌ها یا سایر بافت‌ها بروز می‌کند.
• کاهش حرکات جنین: به دلیل کم‌خونی و تجمع مایع، حرکات جنین ممکن است ضعیف شود.
• زردی شدید: زرد شدن پوست و سفیدی چشم نوزاد. این وضعیت در نتیجه افزایش سطح بیلی‌روبین ایجاد می‌شود.
• کم‌خونی: به دلیل نداشتن گلبول‌های قرمز کافی، ممکن است بی‌حالی، رنگ‌پریدگی و تنفس سریع در نوزاد دیده شود.
• بزرگ شدن کبد و طحال: در حالی که بدن نوزاد تلاش می‌کند تولید گلبول‌های قرمز را افزایش دهد، این اندام‌ها ممکن است بزرگ شوند.
• علائم عصبی: اگر زردی شدید درمان نشود، سطوح بالای بیلی‌روبین ممکن است به آسیب مغزی (کرن‌ایکتروس) منجر شود.
• کاهش سریع وزن یا دشواری در تغذیه: از آنجا که نوزاد انرژی کافی ندارد، ممکن است ضعف در رفلکس مکیدن دیده شود.

ناسازگاری خونی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

ناسازگاری خونی با آزمایش‌های خونی که در دوران بارداری انجام می‌شوند به‌راحتی تشخیص داده می‌شود. در نخستین معاینه پیش از زایمان، گروه خونی و وضعیت Rh مادر باردار مشخص می‌شود. اگر مادر Rh منفی باشد، وضعیت Rh پدر نیز بررسی می‌شود. اگر ناسازگاری Rh شناسایی شود، برای اندازه‌گیری وجود و مقدار آنتی‌بادی‌های Rh در خون مادر، آزمایش کومبس غیرمستقیم انجام می‌شود. این آزمایش نشان می‌دهد که آیا سیستم ایمنی مادر علیه خون نوزاد آنتی‌بادی تولید می‌کند یا نه. در صورت لزوم، برای ارزیابی میزان درگیری نوزاد، سونوگرافی یا بررسی‌های داپلر انجام می‌شود.

درمان ناسازگاری خونی چگونه انجام می‌شود؟

درمان ناسازگاری خونی با هدف پیشگیری از تولید آنتی‌بادی توسط مادر و محافظت از نوزاد انجام می‌شود. هنگامی که ناسازگاری Rh در دوران بارداری شناسایی شود، برای سرکوب سیستم ایمنی مادر، تزریق ایمونوگلوبولین Rh (RhIg) انجام می‌شود. اگر جنین تحت تأثیر قرار گرفته باشد، پزشک وضعیت سلامت جنین را به‌طور مداوم پایش می‌کند. در موارد شدید ممکن است پیش از تولد، انتقال خون به جنین لازم باشد. در دوره پس از زایمان، نوزاد برای درمان عوارضی مانند کم‌خونی و زردی تحت پیگیری دقیق قرار می‌گیرد.

آمپول ناسازگاری خونی چه زمانی تزریق می‌شود؟

آمپول ناسازگاری خونی با هدف پیشگیری از ایجاد آنتی‌بادی علیه گلبول‌های قرمز Rh مثبت در مادران باردار Rh منفی تزریق می‌شود. این آمپول حاوی ایمونوگلوبولین Rh (RhoGAM) است و باعث می‌شود سیستم ایمنی گلبول‌های قرمز Rh مثبت را از بین ببرد. آمپول ناسازگاری خونی در این زمان‌ها تزریق می‌شود:

• نخستین تزریق در دوران بارداری معمولاً در هفته ۲۸ بارداری انجام می‌شود. هدف از آن پیشگیری از تولید آنتی‌بادی علیه جنین توسط سیستم ایمنی مادر است.
• پس از زایمان، اگر Rh مثبت بودن نوزاد تأیید شود، برای آنکه سیستم ایمنی مادر واکنش نشان ندهد، تزریق دوم ظرف ۷۲ ساعت پس از زایمان انجام می‌شود.
• در موارد سقط خودبه‌خودی، کورتاژ یا حاملگی خارج رحمی، پس از اقدامات تهاجمی مانند آمنیوسنتز، نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) یا نمونه‌گیری از خون بند ناف، و در رویدادهایی که خطر مخلوط شدن خون دارند، مانند ضربه‌های شکمی یا جدا شدن زودرس جفت.

آمپول ناسازگاری خونی از واکنش سیستم ایمنی مادر علیه گلبول‌های قرمز Rh مثبت در بارداری‌های آینده جلوگیری می‌کند. این آمپول هم برای بارداری فعلی و هم برای بارداری‌های آینده اهمیت حیاتی دارد.

اثرات منفی احتمالی ناسازگاری خونی چیست؟

ناسازگاری خونی در صورت عدم درمان می‌تواند مشکلات جدی سلامتی در جنین و نوزاد ایجاد کند. ممکن است باعث وضعیت‌هایی مانند کم‌خونی جنین، هیدروپس فتالیس (تجمع بیش از حد مایع) و از دست رفتن جنین در رحم مادر شود. همچنین پس از تولد ممکن است در نوزاد به زردی شدید، آسیب مغزی (کرن‌ایکتروس) و مشکلات عصبی طولانی‌مدت منجر شود. با تشخیص و درمان زودهنگام، از بیشتر این عوارض می‌توان پیشگیری کرد.

هیئت تحریریه Anadolu Medical Center

پرسش‌های متداول

منابع

• مقاله منبع اصلی به زبان ترکی

این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.