فرایند پیوند شامل چند مرحله است؛ از تصمیم اولیه برای پیوند تا ارزیابی بیمار پیش از پیوند، انجام پیوند و پیگیری بلندمدت پس از ترخیص از بیمارستان. پیش از انجام این فرایند، هماهنگکنندهی پیوند اطلاعات مفصلی در اختیار بیمار میگذارد و به پرسشهای او دربارهی روند کار پاسخ میدهد و برای ارزیابی اولیه، وقت ویزیت در درمانگاه پیوند مغز استخوان تعیین میشود. متخصصان پیوند، بیمار را دربارهی عوارض احتمالی، میزان موفقیت و نتایج بلندمدت آگاه میکنند. نتایج ارزیابی در درمانگاه، امکان انجام پیوند را مشخص میکند. از بیمار خواسته میشود فرم رضایت آگاهانه را امضا کند. سپس فرایند با بررسی آمادهسازی گرافت (پیوند) آغاز میشود.
مشاورهی اولیه
ارزیابی با یک نوبت ویزیت نزد پزشک پیوند در درمانگاه پیوند مغز استخوان آغاز میشود. در این مشاوره:
پزشک تاریخچهی پزشکی کلی بیمار و روند درمان او را بهتفصیل بررسی میکند، گزینههای درمانی را مطرح میکند و دربارهی برنامهی درمانی پیشنهادی اطلاعات میدهد.
پرستار هماهنگکنندهی پیوند، بازدیدی آشناسازی از بخش پیوند مغز استخوان را برای بیمار ترتیب میدهد.
پرستار هماهنگکننده بیمار را برای انجام مراحل مربوط به پوشش هزینههای درمان یا دریافت نظر تکمیلی، به واحد مربوطه راهنمایی میکند. از بیمار خواسته میشود فرم رضایت انجام پیوند را امضا کند. مراحل بعدی پس از امضای این فرم آغاز میشود:
1- برنامهریزی مقدماتی:
همراه بیمار (مراقب): بیمار یکی از دوستان یا نزدیکان خود را انتخاب میکند تا در همهی مراحل به او کمک کند: پیگیری وضعیت سلامت او، حمایت جسمی، کمک در مصرف داروها، انجام کارهای اداری در بیمارستان، هماهنگی با پزشک و پرستار و ارائهی حمایت عاطفی و روانی. پرستار هماهنگکنندهی پیوند این فرد را آموزش میدهد.
اقامت در استانبول یا کوجائلی: به بیمار اطلاع داده میشود که پس از پیوند باید یک تا 4 ماه در نزدیکی بیمارستان اقامت داشته باشد. تیم خدمات بینالمللی در انجام هماهنگیهای لازم به او کمک میکند.
پشتیبانی مالی: منابع مالی لازم در تمام مدت انجام فرایند پیوند تأمین میشود.
2. آمادهسازی برای پیوند
تعیین اهداکننده
پیوند آلوژنیک: نخستین گام برای پیوند آلوژنیک، یافتن خواهر، برادر یا یکی از والدین با نوع HLA سازگار است.
پیوند اتولوگ: در پیوند اتولوگ، خودِ بیمار اهداکننده است.
تیم پیوند بر پایهی وضعیت و تشخیص بیمار، نوع بسیج (موبیلیزاسیون) سلولهای مغز استخوان، زمانبندی و شیوهی استفاده از آن را تعیین میکند.
بررسی اهداکننده در مرکز پزشکی آنادولو: اهداکننده (بیمار، خواهر و برادر و جز آن) نخست در بیمارستان بررسی میشود.
نخستین ویزیت: پزشک و پرستار، بیمار را در درمانگاه پیوند ارزیابی میکنند تا سابقهی او روشن شود، معاینهی بالینی و آزمایشهای خون انجام گیرد و بیمار با بخش پیوند آشنا شود.
اطلاعرسانی به اهداکننده و والدین بیمار: پزشک و پرستار برای روز بعد با بیمار و خانواده/دوستان او قرار ملاقات میگذارند تا فرایند پیوند، فواید و خطرهای آن را توضیح دهند و سپس زمان لازم را برای پاسخ به پرسشها اختصاص دهند.
ارزیابی: به مدت یک تا دو هفته بررسیهای سرپایی انجام میشود تا وضعیت عمومی سلامت بیمار مشخص شود؛ همچنین بررسیهای تکمیلی مانند آسپیراسیون مغز استخوان، رادیوگرافی قفسهی سینه، نوار قلب و در صورت اتولوگبودن پیوند، تعیین نوع بسیج سلولهای مغز استخوان انجام میگیرد. فرایند بسیج بسته به روش انتخابشده میتواند 7 تا 20 روز طول بکشد.
3. اقدامات آمادهسازی
بیمار برای دریافت درمان، شامل شیمیدرمانی و/یا رادیوتراپی، در بیمارستان بستری میشود. این درمان را پزشک بهطور ویژه طراحی میکند تا سلولهای مغز استخوان را بهطور کامل یا جزئی از بین ببرد (به آن رژیم با شدت کاهشیافته یا غیرمیلوابلاتیو نیز گفته میشود). مدت درمان بسته به نوع بیماری متفاوت است؛ بهطور میانگین 2 تا 8 روز ادامه مییابد. این درمان سیستم ایمنی را تضعیف میکند و بیمار را در برابر عفونت آسیبپذیر میسازد. این درمان سبب تهوع، دشواری در بلع، ناراحتی معده، خستگی و بیاشتهایی میشود. برای کاهش این ناراحتیها تدابیر پیشگیرانه اتخاذ میشود.
4. پیوند سلولها
یک یا دو روز پس از پایان اقدامات آمادهسازی، سلولها همانند یک تزریق خون به بیمار داده میشوند.
فارغ از اینکه پیوند اتولوگ باشد یا آلوژنیک، سلولهای مغز استخوان یا سلولهای بنیادی که از اهداکننده گرفته و سپس منجمد شدهاند، پس از انجام آمادهسازیهای لازم در کنار تخت بیمار ذوب میشوند. سپس از راه کاتتر بهصورت وریدی تزریق میشوند.
سلولهای مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خون محیطی میتوانند مستقیماً از اهداکننده گرفته شوند و بدون انجماد مستقیماً به بیمار داده شوند. اهداکننده پیش از پیوند رژیم بسیج را آغاز میکند. مغز استخوان در روز پیوند جمعآوری و بدون انجماد بهصورت وریدی تزریق میشود.
مغز استخوان اهداکننده در روز پیوند در اتاق عمل جمعآوری و بدون تأخیر به بیمار تزریق میشود. این بهترین روش برای بیماران مبتلا به آنمی آپلاستیک یا لوسمی میلوئیدی مزمن است.
5. در انتظار پیوندگیری:
پیوندگیری به معنای جایگیری موفق پیوند مغز استخوان در بدن بیمار است که به تولید سلولهای خونی میانجامد. این فرایند میتواند 10 تا 35 روز طول بکشد. مهمترین عوارض در این مدت، عفونت و خونریزی است. پیوندگیری نوتروفیل زمانی موفق شمرده میشود که در دو روز متوالی بیش از 500 نوتروفیل به دست آید. پیوندگیری پلاکت زمانی موفق شمرده میشود که در دو روز متوالی بیش از 20000 پلاکت به دست آید. زمان لازم برای بازیابی نوتروفیلها را میتوان با استفاده از فاکتورهای رشد موسوم به G-CSF، به میزان 2 تا 3 روز کاهش داد. بیمار در این دوره در بیمارستان بستری است. پس از پیوندگیری، شرایط و تاریخ ترخیص بر پایهی عواملی مانند عفونت، مصرف داروهای وریدی و تغذیهی کافی از راه دهان تعیین میشود.
6. بهبودی پس از پیوند
نخستین نشانههای بهبودی پس از پیوند حدود سه ماه بعد آشکار میشود. این دوره در نزدیکی بیمارستان، در استانبول یا کوجائلی سپری میشود. در این مدت بیمار برای انجام آزمایشهای منظم خون (هفتگی یا بیشتر) به بیمارستان فراخوانده میشود. همراه بیمار باید در این دوره آمادهی کمک به او باشد و برای این کار به بیمار و همراه او آموزش داده میشود. در این دوره در هر زمان میتوان برای دریافت اطلاعات یا در صورت بروز عوارض، تلفنی با پزشک یا پرستار تماس گرفت. با بهبود بیمار، فاصلهی بررسیها بیشتر میشود.
7. پیگیری بلندمدت پس از بهبودی
با کاملشدن فرایند پیوند و آغاز روند بهبودی، بیمار و مراقب او دربارهی پیگیری بلندمدت پیوند آگاه میشوند. بیمار از یک ارزیابی عمیق بهرهمند میشود و گزارشی برای پیگیری به پزشک خود ارائه میکند. جلسهی ترخیص با حضور پزشک و پرستار برگزار میشود و آنان بهتفصیل به بیمار و فرد پشتیبان دربارهی کارهایی که باید انجام دهند، موقعیتهایی که نیازمند اطلاعرسانی است، معیارهای پایش، شیوهی زندگی، رژیم غذایی و فعالیت بدنی توضیح میدهند. با این حال، پیگیری بلندمدت را پزشک معالج انجام میدهد. معمولاً بیمار حدود سه ماه بعد برای نخستین ارزیابی فراخوانده میشود. برنامهی پایش بلندمدت برای هر بیمار، بسته به داروهای او، سرعت بازیابی سیستم ایمنی، عوارض بیماری پیوند علیه میزبان و دیگر عوارض احتمالی، بهصورت اختصاصی طراحی میشود. همچنین بیماران 12 و 24 ماه پس از پیوند برای شرکت در برنامهی واکسیناسیون دعوت میشوند.
ظفر گلباش
استاد طب داخلی و هماتولوژی
انکولوژی (سرطان) – انکولوژی خون
ظفر گلباش
استاد طب داخلی و هماتولوژی
انکولوژی (سرطان) – انکولوژی خون
تحصیلات و تجربه
- دانشکده پزشکی دانشگاه هاجتتپه
- دانشکده پزشکی دانشگاه آنادولو
- مرکز آتاتورک بیماریهای ریه و جراحی قفسهی سینه
- مرکز پزشکی هداسا، اسرائیل
- مرکز تحقیقات سرطان فرد هاچینسون، ایالات متحده آمریکا
- مرکز تحقیقات سرطان امدی اندرسون، ایالات متحده آمریکا
- بیمارستان پرنسس مارگارت، دانشگاه تورنتو، کانادا
- درمان سرطانهای خون
- پیوند سلولهای بنیادی
- عملکرد پلاکتها
- فلوسایتومتری
- بانکهای خون