یائسگی مرحله طبیعی زندگی است که در آن به دنبال کاهش عملکرد فولیکولی تخمدان‌ها، قاعدگی بهطور دائمی متوقف میشود و پس از ۱۲ ماه متوالی بدون قاعدگی و بدون علت دیگر، به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. یائسگی طبیعی در سراسر جهان بیشتر بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ میدهد. درمان با هدف کاهش علائم آزارنده انجام میشود و می‌تواند شامل هورمون‌درمانی یائسگی، درمان‌های موضعی واژینال، گزینه‌های غیرهورمونی و اصلاح سبک زندگی باشد.
یائسگی مرحله طبیعی زندگی است که در آن به دنبال کاهش تدریجی عملکرد تخمدان‌ها، چرخه قاعدگی بهطور دائمی پایان می‌یابد. یائسگی طبیعی پس از ۱۲ ماه متوالی بدون قاعدگی و بدون هیچ علت دیگری، به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. دوره گذاری که پیش از یائسگی آغاز میشود، پریمنوپوز نامیده میشود. در جریان پریمنوپوز ممکن است علائمی مانند تغییر در الگوی قاعدگی، گرگرفتگی، تعریق شبانه، مشکلات خواب، تغییرات خلقی و خشکی واژن دیده شود. مرحله زندگی پس از یائسگی نیز پس از یائسگی (پست‌منوپوز) نامیده میشود. یائسگی بیماری نیست و در همه افراد با علائم یکسان سپری نمی‌شود. از آنجا که نوع، شدت و مدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است، ارزیابی و در صورت لزوم برنامه درمانی با در نظر گرفتن ویژگی‌های سلامت هر فرد تهیه میشود.
پنل یائسگی
معاینات، تصویربرداری‌ها و آزمایش‌های آزمایشگاهی که در این پنل قرار دارند:
۱. معاینه عادی زنان و زایمان
۲. معاینه تغذیه و رژیم غذایی
۳. نمونه‌برداری پاپ اسمیر
۴. تین‌پرپ (سیتولوژی بر پایه مایع) + آزمایش HPV پرخطر (Cotest)
۵. سنجش تراکم استخوان کل بدن
۶. ماموگرافی دوطرفه با دستگاه ماموگرافی دیجیتال (Full-field)
۷. سونوگرافی داپلر رنگی کاروتید (دوطرفه)
۸. سونوگرافی پستان (دوطرفه)
۹. استرادیول (E2)
۱۰. پروژسترون
۱۱. FSH
۱۲. ALT / GPT آلانین آمینوترانسفراز
۱۳. AST / GOT آسپارتات آمینوترانسفراز
۱۴. BUN
۱۵. کراتینین
۱۶. شمارش کامل خون (هموگرام)
۱۷. TSH (هورمون محرک تیروئید)
۱۸. هموگلوبین A1c
۱۹. گلوکز (قند خون ناشتا)
۲۰. گلوکز ناشتا (HOMA)
۲۱. کلسترول تام
۲۲. کلسترول LDL
۲۳. کلسترول HDL
۲۴. تری‌گلیسرید
یائسگی چیست؟
یائسگی فرایند زیستی طبیعی است که پایان دوران باروری را نشان میدهد. با کاهش عملکرد فولیکولی تخمدان‌ها، تغییراتی در سطح هورمون‌ها رخ میدهد و چرخه قاعدگی بهطور دائمی پایان می‌یابد. یائسگی بیماری نیست، اما برخی علائمی که در دوره گذار ظاهر می‌شوند ممکن است بر زندگی روزمره و کیفیت زندگی اثر بگذارند.
از نظر بالینی، یائسگی بیش از آنکه دوره‌ای چندماهه یا چندساله باشد، به یک نقطه زمانی مشخص اشاره دارد. هنگامی که هیچ علت فیزیولوژیک یا بیماری دیگری وجود نداشته باشد، عدم وقوع دوباره قاعدگی به مدت ۱۲ ماه پس از آخرین خونریزی قاعدگی، یائسگی طبیعی در نظر گرفته میشود. دوره گذار پیش از یائسگی و دوره زندگی پس از یائسگی نیز با مفاهیم متفاوتی بیان می‌شوند.
تفاوت پریمنوپوز، یائسگی و پس از یائسگی چیست؟
پریمنوپوز، یائسگی و پس از یائسگی مفاهیمی هستند که پشت سر هم می‌آیند اما به دوره‌های متفاوتی اشاره دارند. پریمنوپوز دوره گذار به یائسگی است که در آن تغییرات الگوی قاعدگی و سطح هورمون‌ها ممکن است آغاز شود. یائسگی پس از گذشت ۱۲ ماه از آخرین خونریزی قاعدگی به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود؛ پس از یائسگی نیز به مرحله زندگی پس از این دوره اشاره دارد.
پریمنوپوز (گذار پیش از یائسگی)
پریمنوپوز روندی است که در آن عملکرد تخمدان‌ها شروع به تغییر می‌کند و گذار به یائسگی رخ میدهد. چرخه‌های قاعدگی ممکن است طولانی‌تر یا کوتاه‌تر شوند یا برخی قاعدگیها جا بیفتند. همراه با نوسانات سطح هورمون‌ها، ممکن است شکایاتی مانند گرگرفتگی، تعریق شبانه، مشکلات خواب یا خشکی واژن ظاهر شود.
نامنظم شدن قاعدگیها نشان نمی‌دهد که تخمکگذاری بهطور کامل پایان یافته است. در جریان پریمنوپوز بارداری همچنان ممکن است. به همین دلیل نامنظم شدن قاعدگیها به این معنا نیست که دیگر نیازی به پیشگیری از بارداری نیست.
یائسگی
اگر پس از آخرین خونریزی قاعدگی که به دلایل طبیعی رخ داده، به مدت ۱۲ ماه قاعدگی دوباره دیده نشود، تعریف یائسگی به‌صورت گذشته‌نگر انجام میشود. بنابراین یائسگی را نباید یک دوره واحد که سال‌های طولانی ادامه دارد در نظر گرفت.
پس از یائسگی (پست‌منوپوز)
پس از یائسگی، دوره زندگی بعد از یائسگی است. برخی علائم مانند گرگرفتگی یا شکایات واژینال ممکن است در دوره پس از یائسگی ادامه یابند. با افزایش سن، ارزیابی خطرات فردی مربوط به سلامت استخوان، قلب و عروق، متابولیسم و دستگاه ادراری‌تناسلی نیز اهمیت پیدا می‌کند.
علائم یائسگی چیست؟
علائم یائسگی ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. تغییرات الگوی قاعدگی، گرگرفتگی، تعریق شبانه، مشکلات خواب، تغییرات خلقی، دشواری تمرکز، خشکی واژن و شکایات ادراری ممکن است دیده شود. نوع و شدت علائم از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.
مهم‌ترین علائمی که ممکن است در جریان گذار به یائسگی با آن‌ها روبه‌رو شد را می‌توان این‌گونه برشمرد:
- طولانی‌تر یا کوتاه‌تر شدن چرخه قاعدگی
- جا افتادن قاعدگی
- تغییر در مقدار خونریزی
- گرگرفتگی
- تعریق شبانه
- مشکلات خواب
- خستگی
- تغییرات خلقی
- اضطراب یا خلق پایین
- دشواری تمرکز و شکایاتی که به‌عنوان «مه مغزی» توصیف می‌شوند
- خشکی و سوزش واژن
- درد هنگام رابطه جنسی
- برخی شکایات مجاری ادراری
برخی از این علائم ممکن است در نتیجه مشکلات سلامتی دیگری نیز ظاهر شوند. به همین دلیل به‌ویژه شکایاتی که تازه آغاز شده‌اند، شدیدند یا زندگی روزمره فرد را بهطور چشمگیری تحت تأثیر قرار می‌دهند، نباید تنها به یائسگی نسبت داده شوند.
تغییرات الگوی قاعدگی
یکی از ویژگی‌هایی که در پریمنوپوز بیش از همه جلب توجه می‌کند، تغییر الگوی قاعدگی است. قاعدگیها ممکن است با فواصل کوتاه‌تر یا طولانی‌تر از قبل رخ دهند، برخی چرخه‌ها جا بیفتند و مقدار خونریزی تغییر کند.
اگرچه نامنظمی قاعدگی ممکن است در پریمنوپوز دیده شود، هر تغییری در خونریزی ناشی از گذار یائسگی نیست. به‌ویژه خونریزی‌هایی که شدیدتر یا طولانی‌تر از حالت عادی هستند یا بهطور آشکار با الگوی همیشگی قاعدگی تفاوت دارند، ممکن است به ارزیابی زنان نیاز داشته باشند.
گرگرفتگی و تعریق شبانه
گرگرفتگی و تعریق شبانه از علائم وازوموتور هستند که ارتباط نزدیکی با گذار یائسگی دارند. گرگرفتگی معمولاً با احساس گرمای شدیدی که بهطور ناگهانی در قسمت بالای بدن ظاهر میشود خود را نشان میدهد. هنگامی که در شب رخ دهد، ممکن است به دلیل تعریق باعث بریده شدن خواب شود.
فراوانی و شدت علائم وازوموتور در همه یکسان نیست. در برخی افراد علائم خفیف‌اند و زندگی روزمره را بسیار کم تحت تأثیر قرار می‌دهند، در حالی که در برخی دیگر ممکن است نظم خواب و کیفیت زندگی را بهطور چشمگیری تحت تأثیر قرار دهند.
تغییرات خواب، خلق و تمرکز
در جریان پریمنوپوز ممکن است دشواری در به خواب رفتن، بیدار شدن مکرر در شب، خستگی، تغییرات خلقی و دشواری تمرکز تجربه شود. احساس فراموشی، دشواری در تمرکز یا تیرگی ذهنی که «مه مغزی» نامیده میشود نیز از جمله شکایاتی است که ممکن است در این دوره دیده شود.
با این حال، افسردگی، اضطراب شدید یا شکایات شناختی جدی نباید تنها به یائسگی نسبت داده شوند. از آنجا که شکایات مشابه ممکن است از اختلالات خواب، بیماری‌های روانی، داروهای مصرفی یا مشکلات سلامتی دیگر نیز ناشی شوند، در صورت لزوم ممکن است ارزیابی دقیق انجام شود.
علائم واژینال، جنسی و ادراری
در جریان گذار یائسگی و پس از آن ممکن است خشکی واژن، سوزش، تحریک، درد هنگام رابطه جنسی یا برخی شکایات ادراری ظاهر شود. تغییراتی که همراه با یائسگی در واژن، فرج (ولو)، مثانه و مجاری ادراری ایجاد می‌شوند، ممکن است به علائم گوناگونی منجر شوند که سندرم ادراری‌تناسلی یائسگی (GSM) نامیده میشود.
تغییرات میل جنسی ممکن است تنها به تغییرات هورمونی وابسته نباشد. عوامل بسیاری مانند خواب، خلق، درد، پویایی رابطه، داروهای مصرفی و سلامت عمومی ممکن است بر زندگی جنسی اثر بگذارند.
تغییرات عضلانی‌اسکلتی، پوست، مو و ترکیب بدن
در جریان گذار یائسگی برخی افراد ممکن است شکایات عضلانی‌مفصلی، خشکی پوست یا تغییرات مربوط به مو را تجربه کنند. با افزایش سن، تغییراتی در ترکیب بدن و توزیع چربی نیز ممکن است رخ دهد.
نسبت دادن تغییر وزن تنها به یائسگی درست نیست. سن، الگوی تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و عوامل متابولیک ممکن است با هم نقش داشته باشند. همچنین باید دانست که هورمون‌درمانی به‌تنهایی روش کاهش وزن نیست.
یائسگی در چند سالگی آغاز میشود؟
سن یائسگی طبیعی در سراسر جهان بیشتر بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی است. با این حال تعیین قطعی اینکه یک فرد دقیقاً در چه سنی یائسه خواهد شد، از پیش ممکن نیست. سن یائسگی ممکن است از ویژگی‌های ژنتیکی، وضعیت عمومی سلامت و سایر عوامل فردی تأثیر بپذیرد.
گذار به یائسگی نیز ممکن است زودتر از تاریخ آخرین قاعدگی آغاز شود. از آنجا که علائمی مانند نامنظمی قاعدگی و گرگرفتگی ممکن است در دوره پریمنوپوز آغاز شوند، آغاز گذار به یائسگی با زمانی که یائسگی از نظر بالینی تعریف میشود یکسان نیست.
علت یائسگی چیست؟
یائسگی طبیعی در نتیجه کاهش عملکرد فولیکولی تخمدان‌ها با گذشت زمان و تغییر سطح استروژن در گردش خون رخ میدهد. جدا از روند طبیعی مرتبط با سن، برخی مداخلات جراحی یا درمان‌های پزشکی نیز با اثر بر عملکرد تخمدان‌ها ممکن است به یائسگی منجر شوند.
هیسترکتومی که به معنای برداشتن رحم است، با برداشتن تخمدان‌ها یکی نیست. با برداشتن رحم خونریزی قاعدگی پایان می‌یابد؛ اما اگر تخمدان‌ها حفظ شده باشند، تولید هورمون ممکن است ادامه یابد. برداشتن جراحی تخمدان‌ها اما ممکن است باعث تغییرات ناگهانی‌تری در سطح هورمون‌ها شود.
برخی درمان‌های سرطان ممکن است عملکرد تخمدان را بهطور موقت یا دائمی تحت تأثیر قرار دهند، از جمله یائسگی زودرس پس از شیمی‌درمانی. موقت یا دائمی بودن از دست رفتن عملکرد تخمدان در اثر درمان، بسته به درمان انجام‌شده، سن فرد و ویژگی‌های فردی متفاوت است.
آیا یائسگی زودرس و نارسایی اولیه تخمدان یکی هستند؟
یائسگی زودرس و نارسایی اولیه تخمدان مفهوم یکسانی ندارند. یائسگی طبیعی‌ای که بین ۴۰ تا ۴۴ سالگی رخ میدهد یائسگی زودرس تعریف میشود، در حالی که از دست رفتن عملکرد تخمدان‌ها پیش از ۴۰ سالگی در چارچوب نارسایی اولیه تخمدان (POI) ارزیابی میشود.
در نارسایی اولیه تخمدان، عملکرد تخمدان‌ها ممکن است بهطور کامل و دائمی پایان نیابد. به همین دلیل به‌ویژه درباره باروری، AMH و ذخیره تخمدان باید از اظهارنظرهای قطعی پرهیز کرد.
قطع قاعدگی پیش از ۴۰ سالگی یا ظاهر شدن علائمی که ممکن است با یائسگی مرتبط باشند، به ارزیابی متخصص نیاز دارد. نارسایی اولیه تخمدان افزون بر باروری، ممکن است از نظر سلامت استخوان و قلب و عروق نیز به پیگیری ویژه نیاز داشته باشد.
یائسگی چگونه تشخیص داده میشود؟ آیا آزمایش یائسگی وجود دارد؟
برای تشخیص یائسگی، آزمایش خون واحدی که برای همه لازم باشد وجود ندارد. به‌ویژه در افراد بالای ۴۵ سال که تغییرات قاعدگی معمول و علائم یائسگی دارند، ارزیابی بیشتر بر پایه شرح حال بالینی است. یک مقدار واحد FSH یا استرادیول به‌تنهایی تشخیص یائسگی را قطعی نمی‌کند.
از آنجا که در پریمنوپوز سطح هورمون‌ها ممکن است نوسان داشته باشد، یک اندازه‌گیری واحد ممکن است گمراه‌کننده باشد. دانستن تاریخ آخرین قاعدگی، تغییرات الگوی قاعدگی، سن، علائم و سابقه پزشکی با هم ارزیابی می‌شوند. در چارچوب ارزیابی خطر ممکن است از ابزارهایی مانند آزمون خطر پوکی استخوان نیز استفاده شود؛ اما این‌گونه آزمون‌ها به‌تنهایی تشخیص پوکی استخوان را نمی‌گذارند و نتایج باید همراه با ویژگی‌های بالینی فرد ارزیابی شوند.
در چه مواردی ممکن است آزمایش خون لازم باشد؟
در مواردی که به یائسگی در سنین پایین‌تر مشکوک باشند، علائم معمول نباشند یا لازم باشد بیماری‌های دیگری بررسی شوند، ممکن است از آزمایش‌های خون استفاده شود. علاوه بر مقادیری مانند آزمایش FSH و استرادیول، بسته به وضعیت بالینی ممکن است بررسی عملکرد تیروئید، پرولاکتین یا بارداری لازم باشد. تصمیم درباره اینکه کدام آزمایش لازم است، بر اساس ارزیابی پزشکی فردی گرفته میشود.
وضعیت‌هایی که ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند
نامنظمی قاعدگی، تعریق، مشکلات خواب، تغییرات خلقی و خستگی تنها در یائسگی دیده نمی‌شوند. بارداری، بیماری‌های تیروئید، تغییرات سطح پرولاکتین، کم‌خونی، برخی داروهای مصرفی، اختلالات خواب و مشکلات سلامت روان ممکن است شکایات مشابهی ایجاد کنند.
لازم نیست برای هر علامت یائسگی آزمایش‌های جامع انجام شود. اینکه کدام بررسی‌ها لازم است، بر اساس سن، علائم و سابقه پزشکی فرد تعیین میشود.
یائسگی چقدر طول می‌کشد؟
درست نیست برای یائسگی از مدت مشخصی صحبت کنیم. یائسگی نقطه زمانی است که پس از گذشت ۱۲ ماه از آخرین خونریزی قاعدگی به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. روندی که ممکن است سال‌ها طول بکشد، پریمنوپوز است. اینکه علائم مرتبط با یائسگی تا چه مدت ادامه یابند، از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
برای مثال علائمی مانند گرگرفتگی و تعریق شبانه در برخی افراد مدت کوتاه‌تری تجربه می‌شوند، در حالی که در برخی دیگر ممکن است سال‌ها ادامه یابند. به اندازه مدت علائم، تأثیر آن‌ها بر کیفیت زندگی فرد نیز در ارزیابی نیاز به درمان اهمیت دارد.
درمان یائسگی چگونه برنامهریزی میشود؟
هدف درمان یائسگی از بین بردن یائسگی یا بازگرداندن قاعدگیها نیست، بلکه کاهش علائمی است که فرد را آزار می‌دهند و مدیریت نیازهای سلامتی مربوط به این دوره است. انتخاب درمان با در نظر گرفتن نوع و شدت علائم، سن، سابقه پزشکی، خطرات فردی و ترجیحات فرد انجام میشود.
ممکن است همه افراد به درمان نیاز نداشته باشند. هنگامی که درمان لازم باشد، در چارچوب درمانگاه یائسگی، با ارزیابی علائم، سابقه سلامت و نیازهای فردی، ممکن است هورمون‌درمانی یائسگی، درمان‌های موضعی واژینال، گزینه‌های غیرهورمونی و اصلاحات مربوط به سبک زندگی مطرح شوند.
هورمون‌درمانی یائسگی (MHT / HRT)
هورمون‌درمانی یائسگی (MHT یا HRT) یکی از گزینه‌های درمانی است که می‌تواند در کنترل برخی علائم یائسگی به کار رود. هورمون‌درمانی سیستمیک از گزینه‌های مؤثر در کاهش علائم وازوموتور مانند گرگرفتگی و تعریق شبانه است.
در افرادی که رحم دارند، به دلیل اثرات درمان سیستمیک استروژن بر لایه داخلی رحم، ممکن است لازم باشد یک پروژستوژن مناسب به درمان افزوده شود. در افرادی که رحم ندارند، رویکرد درمانی ممکن است متفاوت باشد. شکل، مدت و تعادل سود و خطر فردی درمان، برای هر فرد جداگانه تعیین میشود.
هورمون‌درمانی حاوی استروژن گزینه‌ای کاملاً بی‌خطر یا مناسب برای همه نیست. با این حال تعمیم‌هایی مانند «هورمون‌درمانی قطعاً باعث سرطان میشود» نیز درست نیست. سابقه فردی و خانوادگی، سن، مدت زمان سپری‌شده از یائسگی، خطر ترومبوز و خطر قلبی‌عروقی، بیماری‌های کبدی و برخی سوابق سرطان در ارزیابی اهمیت دارند.
درمان‌های موضعی واژینال
برای شکایات ادراری‌تناسلی مانند خشکی واژن، سوزش یا درد هنگام رابطه جنسی، ممکن است گزینه‌های درمان موضعی ارزیابی شوند. مرطوب‌کننده‌ها و روان‌کننده‌های واژینال از گزینه‌های بدون هورمون هستند. در برخی افراد، با ارزیابی پزشک ممکن است درمان‌های هورمونی موضعی مطرح شوند.
در شرایط ویژه‌ای مانند سابقه سرطان حساس به هورمون، گزینه‌های درمانی باید بر اساس ارزیابی متخصصان مربوط تعیین شوند.
گزینه‌های درمانی غیرهورمونی
برای افرادی که نمی‌توانند از هورمون‌درمانی استفاده کنند یا ترجیح می‌دهند استفاده نکنند، گزینه‌های غیرهورمونی برای مدیریت علائم یائسگی نیز وجود دارد. برخی درمان‌های نسخه‌ای ممکن است به‌ویژه در علائم وازوموتور مانند گرگرفتگی و تعریق شبانه ارزیابی شوند.
اینکه کدام روش مناسب است، به نوع علائم، سابقه پزشکی و سایر درمان‌های مورد استفاده بستگی دارد. به همین دلیل گزینه‌های درمانی غیرهورمونی نیز باید با ارزیابی وضعیت سلامت و نیازهای فرد برنامهریزی شوند.
آیا فراورده‌های گیاهی و مکمل‌ها بی‌خطرند؟
گیاهی یا «طبیعی» بودن یک فراورده به‌تنهایی به این معنا نیست که بی‌خطر و مؤثر است. اگرچه مطالعاتی درباره اثر فراورده‌های گیاهی بر علائم یائسگی وجود دارد، شواهد اثربخشی و ایمنی برای بسیاری از فراورده‌ها محدود است. ترکیبات و استانداردسازی فراورده‌ها نیز ممکن است متفاوت باشد.
مکمل‌ها ممکن است با داروهای مصرفی تداخل داشته باشند یا از نظر برخی مشکلات سلامتی مناسب نباشند. به همین دلیل توصیه یک فراورده گیاهی یا مکمل خاص برای علائم یائسگی به همه افراد درست نیست.
هورمون‌درمانی یائسگی برای چه کسانی ممکن است مناسب باشد؟
مناسب بودن برای هورمون‌درمانی یائسگی تنها بر اساس سن فرد یا یک علامت واحد تعیین نمی‌شود. در برخی افراد که علائمی مانند گرگرفتگی و تعریق شبانه دارند که کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار میدهد، ممکن است MHT ارزیابی شود. هنگام تصمیم‌گیری، فواید مورد انتظار درمان و خطرات فردی با هم در نظر گرفته می‌شوند.
در ارزیابی، سن، مدت زمان سپری‌شده از یائسگی، وجود یا عدم وجود رحم، شدت علائم، سابقه فردی و خانوادگی، بیماری‌های قلبی‌عروقی، مشکلات انعقادی، بیماری‌های کبدی و برخی سرطان‌ها ممکن است اهمیت داشته باشند.
MHT را نباید درمان پیشگیرانه روتینی دانست که برای پیشگیری از بیماری قلبی‌عروقی، دمانس یا سرطان به همه داده میشود. تصمیم درمانی باید با ارزیابی فواید مورد انتظار و خطرات احتمالی، بهطور مشترک توسط پزشک و بیمار گرفته شود.
تغذیه و ورزش در یائسگی چگونه باید باشد؟
در دوران یائسگی، تغذیه متعادل و فعالیت بدنی منظم، افزون بر مدیریت علائم، از نظر پشتیبانی از پیری سالم، سلامت عضلات و استخوان‌ها و سلامت قلبی‌متابولیک نیز اهمیت دارد. به‌جای یک «رژیم یائسگی» یکسان برای همه، باید عادات غذایی پایداری متناسب با نیازهای سلامتی فرد انتخاب شود.
دریافت کافی پروتئین به حفظ توده عضلانی کمک می‌کند و کلسیم و ویتامین D برای سلامت استخوان اهمیت دارند. اما نیاز به مکمل ویتامین و مواد معدنی و دوز مناسب آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است. این نیاز ممکن است بر اساس الگوی تغذیه، سن، بیماری‌های موجود، داروهای مصرفی و ارزیابی‌های آزمایشگاهی لازم تعیین شود.
افزون بر فعالیت بدنی منظم، ورزش‌های مقاومتی ممکن است به پشتیبانی از سلامت عضلات و استخوان‌ها کمک کنند. برنامهریزی ورزش‌های تحمل وزن و تمرینات تعادلی متناسب با سن و توان جسمانی فرد نیز اهمیت دارد.
یائسگی چگونه بر سلامت استخوان و قلب اثر می‌گذارد؟
در سال‌های پس از یائسگی، ارزیابی از نظر پوکی استخوان و سلامت استخوان ممکن است اهمیت پیدا کند. تغییرات سطح هورمون‌ها ممکن است بر متابولیسم استخوان اثر بگذارد، اما سلامت استخوان تنها به یائسگی وابسته نیست. سن، سابقه خانوادگی، ساختار بدن، فعالیت بدنی و سایر عوامل سلامتی نیز در خطر پوکی استخوان نقش دارند.
در سلامت قلب و عروق نیز به همین ترتیب نباید ارزیابی را بر یک علت واحد استوار کرد. فشار خون، چربی‌های خون، قند خون، وزن بدن، فعالیت بدنی و سابقه پزشکی فردی، اجزای خطر کلی قلبی‌عروقی هستند.
سنجش تراکم استخوان یا ارزیابی‌های قلبی‌عروقی یک بسته استاندارد یائسگی نیست که باید هم‌زمان برای همه انجام شود. برنامه غربالگری و پیگیری با در نظر گرفتن سن، بیماری‌های موجود و خطرات فردی هر شخص تهیه میشود.
خشکی واژن و زندگی جنسی در یائسگی چگونه تحت تأثیر قرار می‌گیرد؟
در یائسگی، خشکی واژن ممکن است در پی تغییرات بافت‌های واژن همراه با شکایاتی مانند سوزش، تحریک یا درد هنگام رابطه جنسی دیده شود. این وضعیت که ممکن است برخی شکایات مربوط به مجاری ادراری نیز همراه آن باشد، سندرم ادراری‌تناسلی یائسگی (GSM) نامیده میشود.
مرطوب‌کننده‌های واژینال برای فراهم کردن رطوبت منظم و روان‌کننده‌ها برای کاهش ناراحتی ناشی از اصطکاک هنگام رابطه جنسی ممکن است به کار روند. در افرادی که شکایات ادامه دارد، گزینه‌های درمان پزشکی ممکن است توسط پزشک ارزیابی شوند.
کاهش میل جنسی را نیز نباید تنها با هورمون‌ها توضیح داد. درد، مشکلات خواب، خلق، پویایی رابطه، داروهای مصرفی و سلامت عمومی ممکن است بر میل جنسی اثر بگذارند.
آیا در پریمنوپوز می‌توان باردار شد؟
بارداری در پریمنوپوز ممکن است. نامنظم شدن قاعدگیها نشان نمی‌دهد که تخمکگذاری بهطور کامل پایان یافته است. بنابراین اگر بارداری مد نظر نیست، ممکن است لازم باشد پس از آغاز نامنظمی قاعدگی نیز استفاده از روش پیشگیری مناسب ادامه یابد.
زمانی که می‌توان پیشگیری را کنار گذاشت، ممکن است بسته به سن فرد و روشی که استفاده می‌کند متفاوت باشد. اگرچه در تعریف بالینی یائسگی، عدم قاعدگی به مدت ۱۲ ماه متوالی بدون علت دیگر یکی از معیارهای اصلی است، مناسب است برنامه پیشگیری فردی با پزشک ارزیابی شود.
آیا خونریزی پس از یائسگی طبیعی است؟
خونریزی واژینال پس از یائسگی نباید طبیعی تلقی شود و باید از نظر زنان ارزیابی شود. حتی اگر خونریزی تنها یک بار رخ داده یا به شکل لکهبینی خفیف بوده باشد، علت آن باید بررسی شود. اگرچه خونریزی پس از یائسگی ممکن است علل خوش‌خیم داشته باشد، بیماری‌های جدی‌تری نیز وجود دارند که باید رد شوند.
مقدار خونریزی، زمان آغاز آن، داروهای مصرفی و علائم همراه در ارزیابی اهمیت دارند. اگرچه خونریزی پس از یائسگی همیشه نشانه بیماری جدی نیست، ارزیابی پزشکی برای تعیین علت آن نباید به تأخیر بیفتد.
در دوران یائسگی چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
هر علامتی در گذار یائسگی به درمان پزشکی نیاز ندارد. با این حال برای گرگرفتگی، تعریق شبانه، مشکلات خواب و شکایات واژینال یا ادراری که کیفیت زندگی را بهطور چشمگیری تحت تأثیر قرار می‌دهند، می‌توان با مراجعه به متخصص زنان و زایمان گزینه‌های درمانی را ارزیابی کرد.
جزئیاتی که در ارزیابی وضعیت‌های پزشکی اهمیت دارند را می‌توان این‌گونه برشمرد:
- قطع قاعدگی پیش از ۴۰ سالگی
- خونریزی غیرعادی شدید یا طولانی
- خونریزی یا لکهبینی واژینال پس از یائسگی
- علائم یائسگی که زندگی روزمره را بهطور چشمگیری تحت تأثیر قرار می‌دهند
- شکایات واژینال و ادراری تازه یا بهطور آشکار افزایش‌یافته
- درد قفسه سینه یا تنگی نفس
- تورم آشکار در یک پا
- علائم روانی جدی
- عوارض جانبی مهمی که در جریان درمان ظاهر می‌شوند
هدف در ارزیابی شکایات مرتبط با یائسگی تنها کاهش علائم نیست. با بررسی هم‌زمان سن، سابقه پزشکی، کیفیت زندگی، خطرات سلامتی فردی و ترجیحات فرد، برنامه پیگیری و درمان مناسب تهیه میشود.
پرسش‌های متداول
یائسگی چیست؟
یائسگی مرحله طبیعی زندگی است که با کاهش عملکرد فولیکولی تخمدان‌ها، قاعدگی بهطور دائمی پایان می‌یابد. یائسگی طبیعی پس از ۱۲ ماه متوالی بدون قاعدگی، بدون هیچ علت فیزیولوژیک یا بیماری دیگر، به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. دوره گذار پیش از یائسگی پریمنوپوز نامیده میشود.
علائم ورود به یائسگی چیست؟
از علائم ورود به یائسگی می‌توان به تغییر الگوی قاعدگی، گرگرفتگی، تعریق شبانه، مشکلات خواب، تغییرات خلقی، دشواری تمرکز، خشکی واژن و ناراحتی هنگام رابطه جنسی اشاره کرد. نوع، زمان آغاز و شدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
یائسگی در چند سالگی آغاز میشود؟
یائسگی طبیعی در سراسر جهان بیشتر بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ میدهد. اما نمیتوان از پیش بهطور قطعی پیشبینی کرد که فرد دقیقاً در چه سنی یائسه خواهد شد. از آنجا که علائم پریمنوپوز ممکن است زودتر از تاریخ آخرین قاعدگی آغاز شوند، آغاز گذار به یائسگی و خود یائسگی باید از هم تفکیک شوند.
یائسگی چگونه تشخیص داده میشود؟
در ارزیابی یائسگی، سابقه قاعدگی، سن و علائم با هم در نظر گرفته می‌شوند. یائسگی طبیعی پس از ۱۲ ماه بدون قاعدگی و بدون علت دیگر تعریف میشود. به‌ویژه در افرادی که در سن معمول هستند، آزمایش روتین هورمونی همیشه لازم نیست؛ در سنین پایین‌تر یا علائم غیرمعمول، پزشک ممکن است آزمایش‌های لازم را تعیین کند.
یائسگی چقدر طول می‌کشد؟
یائسگی بیش از آنکه دوره‌ای با مدت مشخص باشد، نقطه زمانی است که ۱۲ ماه پس از آخرین قاعدگی به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. پریمنوپوز اما ممکن است چند سال طول بکشد و برخی علائم مرتبط با یائسگی ممکن است پس از یائسگی نیز ادامه یابند. از آنجا که مدت علائم برای همه یکسان نیست، ذکر تعداد سال ثابت درست نیست.
آیا در یائسگی قاعدگی ناگهان قطع میشود؟
قاعدگیها همیشه ناگهان قطع نمی‌شوند. در جریان پریمنوپوز چرخه قاعدگی ممکن است کوتاه یا طولانی شود، برخی قاعدگیها جا بیفتند و مقدار خونریزی تغییر کند. این تغییرات از فردی به فرد دیگر متفاوت است. خونریزی‌هایی که غیرعادی شدید یا طولانی هستند یا پس از یائسگی دوباره آغاز می‌شوند، باید جداگانه ارزیابی شوند.
آیا برای تشخیص یائسگی آزمایش FSH ضروری است؟
خیر. لازم نیست همه برای تشخیص یائسگی آزمایش FSH بدهند. از آنجا که سطح هورمون‌ها در جریان گذار یائسگی ممکن است نوسان قابل توجهی داشته باشد، یک اندازه‌گیری هورمونی واحد ممکن است اطلاعات محدودی فراهم کند. سن، الگوی قاعدگی و علائم مبنا قرار می‌گیرند؛ در شرایط ویژه‌ای که لازم دانسته شود، پزشک ممکن است از آزمایش‌های آزمایشگاهی استفاده کند.
FSH در یائسگی باید چقدر باشد؟
گذاشتن تشخیص یائسگی با یک مقدار FSH واحد که برای همه معتبر باشد درست نیست. سطح FSH به‌ویژه در جریان پریمنوپوز ممکن است متغیر باشد. به همین دلیل نتیجه آزمایشگاه باید همراه با سن، الگوی قاعدگی، علائم و سایر یافته‌های بالینی فرد ارزیابی شود؛ یک نتیجه FSH به‌تنهایی به معنای تشخیص یائسگی نیست.
آیا یائسگی درمان دارد؟
از آنجا که یائسگی مرحله طبیعی زندگی است، هدف درمان از بین بردن یائسگی نیست. برای مدیریت علائمی که کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، ممکن است اصلاحات مربوط به سبک زندگی، هورمون‌درمانی یائسگی، درمان‌های موضعی واژینال یا گزینه‌های غیرهورمونی ارزیابی شوند. درمان بر اساس علائم، سابقه پزشکی و ترجیحات فرد برنامهریزی میشود.
آیا هورمون‌درمانی باعث سرطان میشود؟
تأثیر هورمون‌درمانی یائسگی بر خطر سرطان ممکن است بسته به نوع درمان مورد استفاده و ویژگی‌های فرد متفاوت باشد. برای مثال در افرادی که رحم دارند، مصرف استروژن سیستمیک به‌تنهایی ممکن است از نظر لایه داخلی رحم خطر ایجاد کند؛ استفاده از پروژستوژن مناسب در کاهش این خطر اهمیت دارد. فواید و خطرات درمان باید به‌صورت فردی ارزیابی شوند.
آیا برای کسانی که نمی‌توانند هورمون مصرف کنند درمان یائسگی وجود دارد؟
بله. برای افرادی که نمی‌توانند هورمون مصرف کنند یا هورمون‌درمانی را ترجیح نمی‌دهند، گزینه‌های غیرهورمونی برای مدیریت برخی علائم یائسگی وجود دارد. اینکه کدام گزینه ارزیابی شود، بسته به علامتی که فرد تجربه می‌کند، سابقه پزشکی او و سایر درمان‌هایی که استفاده می‌کند متفاوت است. درمان‌های غیرهورمونی نیز به ارزیابی فردی نیاز دارند.
گرگرفتگی در یائسگی چگونه برطرف میشود؟
مدیریت گرگرفتگی بر اساس فراوانی علائم و تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره برنامهریزی میشود. اصلاحات مربوط به سبک زندگی، هورمون‌درمانی یائسگی در افراد مناسب یا گزینه‌های غیرهورمونی ممکن است ارزیابی شوند. از آنجا که روش واحدی که برای همه مؤثر باشد وجود ندارد، انتخاب درمان با در نظر گرفتن سابقه سلامت و ترجیحات فرد انجام میشود.
خشکی واژن در یائسگی چگونه برطرف میشود؟
برای خشکی واژن ممکن است مرطوب‌کننده‌های واژینال و هنگام رابطه جنسی روان‌کننده‌ها ارزیابی شوند. در افرادی که شکایات ادامه دارد، پزشک ممکن است گزینه‌های درمان موضعی یا سایر درمان‌های پزشکی را در نظر بگیرد. اگر خشکی واژن همراه با سوزش، رابطه جنسی دردناک یا شکایات ادراری باشد، ممکن است از نظر سندرم ادراری‌تناسلی یائسگی ارزیابی انجام شود.
آیا افزایش وزن در یائسگی طبیعی است؟
در گذار یائسگی ممکن است تغییراتی در ترکیب بدن و توزیع چربی دیده شود، اما نسبت دادن افزایش وزن تنها به یائسگی درست نیست. سن، فعالیت بدنی، تغذیه، خواب و عوامل متابولیک نیز ممکن است بر وزن بدن اثر بگذارند. هورمون‌درمانی یائسگی نیز به‌تنهایی درمان کاهش وزن نیست.
آیا در پریمنوپوز می‌توان باردار شد؟
بله. در جریان پریمنوپوز، حتی اگر قاعدگیها نامنظم باشند، از آنجا که ممکن است گاهبهگاه تخمکگذاری رخ دهد، بارداری ممکن است. آغاز نامنظمی قاعدگی به این معنا نیست که پیشگیری از بارداری باید خودبه‌خود کنار گذاشته شود. زمان پایان دادن به پیشگیری باید با توجه به سن و روش مورد استفاده، با متخصص سلامت برنامهریزی شود.
آیا خونریزی پس از یائسگی طبیعی است؟
خیر. خونریزی یا لکهبینی واژینال پس از یائسگی نباید طبیعی تلقی شود و باید از نظر زنان ارزیابی شود. اگرچه خونریزی ممکن است علل خوش‌خیم داشته باشد، ممکن است بیماری‌های جدی نیز وجود داشته باشند که باید رد شوند. به همین دلیل حتی اگر مقدار خونریزی کم باشد یا تنها یک بار رخ داده باشد، ارزیابی نباید به تأخیر بیفتد.
پرسش‌های متداول
یائسگی چیست؟
یائسگی مرحله طبیعی زندگی است که با کاهش عملکرد فولیکولی تخمدان‌ها، قاعدگی بهطور دائمی پایان می‌یابد. یائسگی طبیعی پس از ۱۲ ماه متوالی بدون قاعدگی، بدون هیچ علت فیزیولوژیک یا بیماری دیگر، به‌صورت گذشته‌نگر تعریف میشود. دوره گذار پیش از یائسگی پریمنوپوز نامیده میشود.
یائسگی در چند سالگی آغاز میشود؟
یائسگی طبیعی در سراسر جهان بیشتر بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ میدهد، اما نمیتوان سن دقیق یائسگی یک فرد را از پیش بهطور قطعی پیشبینی کرد.
آیا برای تشخیص یائسگی آزمایش FSH لازم است؟
خیر. لازم نیست همه برای تشخیص یائسگی آزمایش FSH بدهند. چون سطح هورمون‌ها در دوران گذار نوسان زیادی دارد، یک اندازه‌گیری هورمونی واحد اطلاعات محدودی فراهم می‌کند؛ سن، الگوی قاعدگی و علائم مبنای ارزیابی هستند.
آیا در پریمنوپوز امکان بارداری وجود دارد؟
بله. در پریمنوپوز، حتی اگر قاعدگیها نامنظم باشند، ممکن است گاهبهگاه تخمکگذاری رخ دهد و بارداری ممکن است. زمان کنار گذاشتن روش پیشگیری باید با توجه به سن و روش مورد استفاده با متخصص سلامت برنامهریزی شود.
آیا خونریزی پس از یائسگی طبیعی است؟
خیر. خونریزی یا لکهبینی واژینال پس از یائسگی نباید طبیعی تلقی شود و باید از نظر زنان ارزیابی شود، حتی اگر مقدار آن کم باشد یا فقط یک بار رخ داده باشد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.