دفیبریلاتور دستگاهی الکترونیکی است که در اختلالات ریتم کشنده‌ای مانند فیبریلاسیون بطنی یا تاکی‌کاردی بطنی بدون نبض، با یک شوک کنترل‌شده فعالیت الکتریکی آشفتهٔ قلب را متوقف می‌کند تا ریتم طبیعی دوباره آغاز شود. در فیبریلاسیون بطنی هر دقیقه تأخیر شانس زنده ماندن را حدود ۱۰٪ کاهش میدهد. انواع آن شامل دفیبریلاتور دستی، خارجی خودکار (AED) و قابل کاشت (ICD) است.
سلامت قلب از حیاتی‌ترین عوامل برای تداوم عملکردهای حیاتی بدن است. اختلالات ریتمی که الگوی طبیعی کار قلب را بر هم می‌زنند، می‌توانند با جلوگیری از پمپاژ خون به بدن به مرگ ناگهانی منجر شوند. دفیبریلاتور دستگاهی الکترونیکی است که در لحظاتی که قلب دچار اختلالات ریتم کشنده‌ای مانند فیبریلاسیون بطنی یا تاکی‌کاردی بطنی بدون نبض میشود، وارد عمل میشود. در مشکلات ریتم قلبی تهدیدکنندهٔ حیات، الگوی انقباض قلب کاملاً به هم می‌ریزد. قلب به‌جای پمپاژ خون فقط شروع به لرزیدن می‌کند. در این مرحله، شوکی که از بیرون وارد میشود تمام فعالیت الکتریکی قلب را به‌طور لحظه‌ای متوقف می‌کند. پس از این توقف، سلول‌های ضربان‌ساز (پیس‌میکر) درون قلب فرصت می‌یابند ریتم طبیعی را آغاز کنند.
دفیبریلاسیون چیست؟
به پایان دادن فعالیت‌های الکتریکی نامنظم عضلهٔ قلب با یک شوک کنترل‌شده، دفیبریلاسیون گفته میشود. در این فرایند، انرژی ارسال‌شده به قلب موجب تحریک هم‌زمان سلول‌ها میشود. هدف، صفر کردن سیگنال‌های الکتریکی است که حالتی آشفته پیدا کرده‌اند. هنگامی که مداخله موفق باشد، قلب دوباره به‌صورت منظم و هماهنگ شروع به تپیدن می‌کند. به‌ویژه در بیمارانی که دچار فیبریلاسیون بطنی می‌شوند، هر دقیقه‌ای که بدون مداخله بگذرد شانس زنده ماندن را حدود ۱۰٪ کاهش میدهد. به همین دلیل دفیبریلاسیون از اساسی‌ترین و مؤثرترین روش‌های طب اورژانس است.
ویژگی‌های اصلی و موارد کاربرد دفیبریلاتور
فناوری‌های نوین پزشکی موجب شده‌اند این دستگاه‌ها هم قابل حمل و هم هوشمند شوند. دستگاه‌هایی که امروزه استفاده می‌شوند توانایی تحلیل ریتم قلب بیمار را دارند. به لطف این ویژگی، دستگاه با تصمیم‌گیری دربارهٔ نیاز یا عدم نیاز به شوک، کاربر را به‌صورت صوتی یا تصویری راهنمایی می‌کند. بدنهٔ بیرونی مقاوم، سیستم‌های باتری بادوام و پدهای الکترود حساس اجزای اصلی دفیبریلاتورها را تشکیل میدهند.
موارد کاربرد آن بسیار گسترده است و وجود آن در هر نقطهٔ پرخطر اهمیت حیاتی دارد:
- بخش‌های اورژانس و واحدهای مراقبت ویژهٔ بیمارستان‌ها
- آمبولانس‌ها و تیم‌های سیار درمانی
- مکان‌های شلوغ مانند فرودگاه‌ها، ایستگاه‌ها و مراکز خرید
- باشگاه‌های ورزشی و ورزشگاه‌های بزرگ
- وسایل حمل‌ونقل مانند هواپیماها و کشتی‌ها
انواع دفیبریلاتور کدام‌اند؟
پیشرفتهای فناوری موجب توسعهٔ مدل‌های متنوعی متناسب با نیازها و کاربران مختلف شده است. برخی دستگاه‌ها کاملاً برای مداخلهٔ تخصصی طراحی شده‌اند، در حالی که برخی دیگر آن‌قدر ساده شده‌اند که همه بتوانند در مکان‌های پرتردد از آن‌ها استفاده کنند. دستگاه‌ها بر اساس اصول عملکرد و روش استفاده دسته‌بندی می‌شوند.
دفیبریلاتور دستی
این مدل‌ها که معمولاً در بیمارستان‌ها و توسط تیم‌های درمانی متخصص استفاده می‌شوند، دستگاه‌هایی هستند که کنترل کامل آن‌ها در دست پزشک است. ریتم قلب از روی صفحهٔ دستگاه پایش میشود و سطح انرژی شوک به‌صورت دستی تنظیم میشود. پزشک با تنظیم دفیبریلاتور دستی بر اساس وضعیت بیمار، مداخله را در زمان دقیق انجام میدهد.
دفیبریلاتور کاردیوورتر قابل کاشت (ICD)
این‌ها دستگاههای کوچکی هستند که با عمل جراحی در بدن بیماران پرخطر کار گذاشته می‌شوند. دفیبریلاتور کاردیوورتر قابل کاشت (ICD) که ریتم قلب را به‌طور مداوم پایش می‌کند، هنگام تشخیص یک آریتمی خطرناک به‌صورت خودکار از درون شوک میدهد و ریتم را اصلاح می‌کند. این سیستم‌ها برای افراد مبتلا به نارسایی مزمن قلب یا اختلالات جدی ریتم، سپر محافظتی دائمی ایجاد می‌کنند.
تفاوت کاردیوورژن و دفیبریلاسیون
هر دو روش از شوک الکتریکی استفاده می‌کنند، اما از نظر هدف و زمان‌بندی اجرا با یکدیگر متفاوت‌اند. دفیبریلاسیون معمولاً در موقعیت‌های اورژانسی و بدون نبض، یعنی زمانی که قلب کاملاً نامنظم شده است، انجام میشود. در اینجا هدف این است که با وارد کردن انرژی بالا در یک زمان تصادفی قلب متوقف شود و منتظر شروع دوبارهٔ آن ماند. تفاوت کاردیوورژن و دفیبریلاسیون در این است که آیا شوک با موج مشخصی در چرخهٔ الکتریکی قلب هماهنگ (سنکرونیزه) میشود یا نه. در کاردیوورژن بیمار نبض دارد اما ریتم مختل است؛ به همین دلیل شوک به‌گونه‌ای داده میشود که با نقطهٔ مشخصی از قلب به نام موج R هم‌زمان شود.
استفادهٔ صحیح از دفیبریلاتور و راهنمای گام‌به‌گام
برای اینکه دستگاه مؤثر باشد، مراحل اجرا باید با دقت دنبال شوند. هنگام استفاده از دفیبریلاتور خارجی خودکار (AED)، دستگاه با دادن دستورهای صوتی به کاربر روند را مدیریت می‌کند. اجرای دستورها بدون دستپاچگی، شانس زنده ماندن بیمار را به حداکثر می‌رساند.
مراحلی که هنگام استفاده باید دنبال شوند عبارت‌اند از:
- با فشار دادن دکمهٔ روشن/خاموش دستگاه، سیستم راه‌اندازی میشود.
- ناحیهٔ قفسهٔ سینهٔ بیمار باز میشود و از خشک بودن سطح پوست اطمینان حاصل میشود.
- پدهای چسب‌دار، همان‌طور که در شکل روی بسته نشان داده شده، روی قسمت بالا و راست و قسمت پایین و چپ قفسهٔ سینه قرار داده می‌شوند.
- هنگامی که دستگاه در حال تحلیل ریتم است، به بیمار دست زده نمیشود.
- هنگام هشدار شوک، از دور شدن اطرافیان اطمینان حاصل میشود و با فشار دادن دکمهٔ شوک، شوک داده میشود.
- پس از این کار، در صورت لزوم و با راهنمایی دستگاه، ماساژ قلبی ادامه می‌یابد.
مزایا و خطرات اصلی استفاده از دفیبریلاتور
بزرگ‌ترین مزیت این دستگاه‌ها این است که در ایست قلبی ناگهانی، تنها روش درمانی قطعی هستند. دارودرمانی یا ماساژ قلبی به‌تنهایی ممکن است در اصلاح برخی اختلالات ریتم ناکافی باشد. مداخلهٔ الکتریکی سریع‌ترین راه برای بازگرداندن عملکرد مکانیکی قلب است. اما اگر هنگام استفاده دقت نشود، ممکن است سوختگی‌های خفیفی روی پوست ایجاد شود یا در صورت تماس نادرست، جریان الکتریکی به فرد کمک‌کننده منتقل شود. با تکنیک درست و اقدامات ایمنی، این خطرات به حداقل می‌رسد.
پدهای دفیبریلاتور در کجای بدن چسبانده می‌شوند؟
محل قرارگیری الکترودها برای اطمینان از عبور جریان با زاویهٔ درست از روی قلب حیاتی است. قرارگیری نادرست ممکن است اثر شوک را کاهش دهد یا موجب تحلیل نادرست دستگاه شود. در روش استاندارد، پدهای دفیبریلاتور روی قسمت جلویی بدن، درست زیر استخوان ترقوهٔ راست و چند سانتی‌متر پایین‌تر از زیر بغل چپ، هم‌تراز با سینه، قرار داده می‌شوند. اگر بیمار کودک باشد، ممکن است پدها درست در وسط قفسهٔ سینه و درست در وسط پشت (قرارگیری جلویی ـ پشتی) گذاشته شوند.
دفیبریلاتور را چه زمانی و چگونه باید به کار برد؟
در صورتی که فردی ناگهان بر زمین بیفتد، دچار تنگی نفس شود و نبض او حس نشود، استفاده از دستگاه مطرح میشود. هنگام تصمیم‌گیری برای مداخله، پس از اطمینان از ایمنی محیط، هوشیاری بیمار بررسی میشود. اگر پاسخی دریافت نشود، باید بی‌درنگ با اورژانس تماس گرفت و نزدیک‌ترین دفیبریلاتور را تهیه کرد. به محض رسیدن دستگاه، بدون وقفه در ماساژ قلبی باید پدها را وصل کرد و اجازه داد دستگاه تحلیل را انجام دهد.
پرسش‌های متداول دربارهٔ دفیبریلاتور
دربارهٔ استفاده و ایمنی این دستگاه، پرسش‌های زیادی در جامعه وجود دارد. پاسخ به این پرسش‌ها کمک می‌کند افراد در موقعیت‌های اورژانسی آگاهانه‌تر عمل کنند.
آیا دستگاه دفیبریلاتور در هر ایست قلبی استفاده میشود؟
خیر، دستگاه فقط در وضعیت‌هایی که ریتمهای قابل شوک نامیده می‌شوند انرژی میدهد. اگر فعالیت الکتریکی قلب کاملاً متوقف شده باشد (آسیستول)، دستگاه هشدار شوک نمیدهد. در این وضعیت فقط ماساژ قلبی و مداخلهٔ دارویی لازم است.
آیا دستگاه ممکن است اشتباهاً به فرد سالم شوک بدهد؟
دستگاههای خودکار الگوریتم‌های بسیار پیشرفتهای دارند. آن‌ها بدون تحلیل ریتم قلب، دکمهٔ شوک را فعال نمیکنند. اگر ریتم فرد طبیعی باشد یا اختلالی وجود داشته باشد که نیاز به شوک نداشته باشد، دستگاه هشدار «شوک توصیه نمیشود» میدهد.
آیا در حملهٔ قلبی از دفیبریلاتور استفاده میشود؟
حملهٔ قلبی و ایست قلبی وضعیت‌های متفاوتی هستند. حملهٔ قلبی مشکل انسداد رگ است؛ اما اگر در جریان حمله یک اختلال ریتم کشنده ایجاد شود، استفاده از دفیبریلاتور حیاتی میشود. اگر بیمار هوشیاری خود را از دست داده و تنفس او متوقف شده باشد، باید از دستگاه استفاده کرد.
آیا پدها روی سینهٔ خیس یا پرمو چسبانده می‌شوند؟
الکترودها باید تماس کامل با پوست داشته باشند. اگر ناحیهٔ قفسهٔ سینه خیس باشد، ممکن است جریان روی پوست بلغزد و به قلب نرسد؛ بنابراین حتماً باید خشک شود. اگر موی زیادی وجود داشته باشد، ناحیهٔ مربوط باید با تیغی که داخل بستهٔ پدها قرار دارد، به‌سرعت تمیز شود.
پزشکان حوزه «بیماری‌های قلبی» در آنادولو
پرسش‌های متداول
آیا دستگاه دفیبریلاتور در هر ایست قلبی استفاده میشود؟
خیر، دستگاه فقط در ریتمهای قابل شوک انرژی میدهد. اگر فعالیت الکتریکی قلب کاملاً متوقف شده باشد (آسیستول)، دستگاه هشدار شوک نمیدهد و فقط ماساژ قلبی و مداخلهٔ دارویی لازم است.
آیا دستگاه ممکن است اشتباهاً به فرد سالم شوک بدهد؟
دستگاههای خودکار بدون تحلیل ریتم قلب دکمهٔ شوک را فعال نمیکنند و اگر ریتم طبیعی باشد یا نیاز به شوک نداشته باشد، هشدار «شوک توصیه نمیشود» میدهند.
آیا در حملهٔ قلبی از دفیبریلاتور استفاده میشود؟
حملهٔ قلبی مشکل انسداد رگ است، اما اگر در جریان آن یک اختلال ریتم کشنده ایجاد شود و بیمار هوشیاری و تنفس خود را از دست بدهد، استفاده از دفیبریلاتور حیاتی میشود.
آیا پدها روی سینهٔ خیس یا پرمو چسبانده می‌شوند؟
الکترودها باید تماس کامل با پوست داشته باشند؛ سینهٔ خیس باید خشک شود و در صورت موی زیاد، ناحیه با تیغ داخل بستهٔ پدها به‌سرعت تمیز شود.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.