تحریک مغناطیسی فراجمجمهای (TMS) روشی غیرتهاجمی است که با سیمپیچی روی سر، پالسهای مغناطیسی کوتاه به نواحی معینی از مغز میفرستد و فعالیت عصبی را تحریک یا مهار میکند. گستردهترین کاربرد آن افسردگی اساسی مقاوم به درمان است و جلسات ۲۰ تا ۴۰ دقیقه‌ای معمولاً ۴ تا ۵ روز در هفته به مدت ۴ تا ۶ هفته انجام میشود. بر اساس این مقاله، در حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بیماران بهبود معناداری در علائم دیده شده است.
درمان با تحریک مغناطیسی فراجمجمهای (TMS) روشی نوین در تعدیل عصبی (نورومدولاسیون) است که با هدف قرار دادن نواحی معینی از مغز، سلولهای عصبی را با تحریک‌های مغناطیسی فعال میکند. این روش بهویژه در برخی بیماریهای روانپزشکی و عصبی، در رأس آن‌ها افسردگی مقاوم به درمان دارویی، به کار میرود. به لطف این روش غیرتهاجمی (بدون نیاز به ورود به بدن)، فعالیت مغز را می‌توان با مداخله از بیرون تغییر داد و نورون‌های معینی را دوباره متعادل کرد.
TMS چیست؟
تحریک مغناطیسی فراجمجمهای (TMS) روش درمانی نوینی در حوزه مغز و اعصاب است که با اعمال میدانهای مغناطیسی از بیرون بر نواحی معینی از مغز، فعالیت الکتریکی سلولهای عصبی را تغییر میدهد. این روش از طریق یک سیمپیچ ویژه که روی جمجمه حرکت داده میشود، پالسهای مغناطیسی کوتاه‌مدت میفرستد. میدانهای مغناطیسی بدون آسیب به بافت مغز، فعالیت عصبی را در نواحی هدف تحریک یا مهار می‌کنند.
TMS معمولاً با هدف تنظیم فعالیت غیرطبیعی در قشر مغز به کار میرود. بهویژه در افسردگی، اضطراب، درد مزمن و برخی بیماریهای عصبی حمایت درمانی فراهم میکند. در بیمارانی که به داروها پاسخ نمیدهند، بهعنوان گزینه‌ای جایگزین یا مکمل انتخاب میشود.
در حین انجام کار بیمار بیدار است و بیهوشی عمومی لازم نیست. TMS روشی غیرتهاجمی، بدون درد و بدون اثر بر زندگی روزمره در نظر گرفته میشود.
درمان TMS در چه بیماریهایی به کار میرود؟
درمان TMS بهویژه در بیماریهای روانپزشکی و عصبی که به درمان دارویی پاسخ نمیدهند، بهعنوان جایگزینی مؤثر به کار میرود. گستردهترین حوزه کاربرد آن، افسردگی اساسی مقاوم به درمان است. همچنین در مشکلات روانپزشکی مانند اختلالات اضطرابی، اختلال وسواسی-جبری (OCD) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) نیز بهعنوان روش درمانی حمایتی به کار میرود.
در حوزه مغز و اعصاب نیز نشان داده شده که در میگرن، درد زانو، بیماری پارکینسون و برخی فرایندهای توان‌بخشی پس از سکته مغزی سودمند است. TMS با تنظیم امواج مغزی و فعالیت عصبی به کاهش علائم کمک میکند.
پروتکل درمان ممکن است در هر بیماری متفاوت باشد. اینکه در چه مواردی مناسب است، در نتیجه ارزیابی بالینی بیمار مشخص میشود و برنامه درمانی اختصاصی برای فرد تهیه می‌گردد.
درمان TMS چگونه انجام میشود؟
درمان TMS با فرستادن پالسهای مغناطیسی از طریق سیمپیچ ویژه‌ای که روی سر بیمار قرار داده میشود، انجام می‌گیرد. درمان معمولاً در حالت ایستاده یا نشسته انجام میشود و هر جلسه حدود ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول میکشد. سیمپیچ به‌درستی روی ناحیه هدف مغز قرار داده میشود و پالسهای مغناطیسی کنترلشده فرستاده میشوند.
جلسات معمولاً ۴ تا ۵ روز در هفته و به مدت ۴ تا ۶ هفته ادامه می‌یابند. در حین درمان بیمار بیدار و هوشیار است؛ هرگونه احساس درد در حد حداقلی است و بیمار پس از انجام کار می‌تواند بلافاصله به فعالیت‌های روزمره خود بازگردد.
در روند درمان، پزشک شدت میدان مغناطیسی و مدت جلسات را بر اساس نیازهای بیمار تنظیم میکند. در نخستین جلسات، تحمل بیمار ارزیابی میشود و در صورت لزوم تنظیم دوز انجام می‌گیرد. برنامه درمانی بر اساس وضعیت بالینی بیمار شخصی‌سازی میشود و پیشرفت به‌طور منظم پیگیری می‌گردد.
حوزه‌های کاربرد درمان TMS
درمان TMS امروزه در حوزه‌های روانپزشکی و مغز و اعصاب طیف کاربرد گسترده‌ای دارد. گستردهترین حوزه استفاده از آن، بیماران مبتلا به افسردگی هستند که به درمان دارویی پاسخ نمیدهند. همچنین در مشکلات روانپزشکی مانند اختلالات اضطرابی، اختلال وسواسی-جبری (OCD) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) نیز بهعنوان گزینه درمانی ارزیابی میشود.
در حوزه مغز و اعصاب نیز اثرات حمایتی TMS در میگرن، سندرم‌های درد مزمن، بیماری پارکینسون و فرایندهای توان‌بخشی پس از سکته مغزی مشاهده شده است. علاوه بر این، در شرایطی مانند وزوز گوش (تینیتوس) و برخی اسپاسم‌های عضلانی نیز ممکن است به کار رود.
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که TMS با تنظیم فعالیت الکتریکی در نواحی معینی از مغز، علائم را تسکین داده و کیفیت زندگی را افزایش میدهد. این درمان برای بیمارانی که می‌خواهند از عوارض جانبی داروها پرهیز کنند نیز جایگزین مهمی ارائه میدهد.
آیا درمان TMS عوارض جانبی دارد؟
درمان TMS معمولاً روشی بیخطر و بهخوبی قابل تحمل است، اما در برخی بیماران ممکن است عوارض جانبی ایجاد شود. این عوارض عمدتاً خفیف و گذرا هستند. شایع‌ترین عوارض جانبی مشاهده‌شده عبارت‌اند از:
- سردرد: در روزهای نخست درمان یا پس از جلسه ممکن است سردرد خفیفی تجربه شود.
- ناراحتی پوست سر: در ناحیه‌ای که سیمپیچ با آن تماس دارد ممکن است تحریک یا حساسیت خفیفی وجود داشته باشد.
- سرگیجه: برخی بیماران ممکن است در حین جلسه یا بلافاصله پس از آن سرگیجه خفیفی تجربه کنند.
- پرش یا اسپاسم عضلانی: بهندرت ممکن است حرکات غیرارادی در عضلات صورت یا گردن رخ دهد.
- تشنج نادر: در موارد بسیار نادر، بهویژه در بیماران مبتلا به صرع، خطر تشنج وجود دارد.
این عوارض جانبی معمولاً با ادامه درمان کاهش می‌یابند یا کاملاً از بین می‌روند. در صورت هرگونه ناراحتی، روند درمان با ارزیابی پزشک تنظیم میشود.
نتایج درمان TMS
درمان TMS بهویژه در موارد افسردگی مقاوم به درمان نتایج امیدوارکننده‌ای نشان میدهد. مطالعات بالینی نشان داده‌اند که در حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بیماران بهبود معناداری در علائم ایجاد میشود. در برخی بیماران علائم ممکن است کاملاً از بین برود، در حالی که برخی دیگر ممکن است افزایش آشکاری در کیفیت زندگی تجربه کنند.
نتایج درمان ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و معمولاً با تعداد جلسات، پایبندی به درمان و شدت بیماری مرتبط است. TMS می‌تواند همراه با داروها یا به‌تنهایی به کار رود. پیگیری منظم پس از درمان و در صورت لزوم جلسات تکمیلی، برای بهبودی پایدار اهمیت دارد.
اگرچه اثر مثبت معمولاً در نخستین هفته‌های درمان آغاز میشود، پاسخ کامل ممکن است چند هفته طول بکشد. حفظ انگیزه بیماران و غفلت نکردن از معاینات پزشک، شانس موفقیت را افزایش میدهد.
مزایا و معایب درمان TMS
درمان TMS به دلیل غیرتهاجمی بودن و اثربخشی‌ای که در بسیاری از اختلالات روانپزشکی و عصبی فراهم میکند، روزبه‌روز بیشتر انتخاب میشود. اما مانند هر روش درمانی، مزایا و محدودیت‌هایی دارد. در ادامه ارزیابی مفصل این روش آمده است:
مزایای آن عبارت‌اند از:
- به مداخله جراحی نیاز ندارد: بدون مداخله مستقیم در داخل جمجمه و با میدانهای مغناطیسی از بیرون انجام میشود؛ بنابراین خطر عفونت و عوارض در حداقل سطح است.
- روشی بدون درد و راحت است: بیماران در حین جلسه معمولاً هیچ درد یا ناراحتی احساس نمی‌کنند؛ می‌توانند در حین انجام کار بیدار و آسوده بمانند.
- به بیهوشی نیاز نیست: امکان درمان بدون بیهوشی عمومی یا موضعی، بهویژه برای بیماران پرخطر مزیت مهمی است.
- امکان بازگشت سریع به زندگی روزمره: بیماران پس از درمان می‌توانند بلافاصله روال روزمره خود را ادامه دهند و در زندگی اجتماعی و کاری‌شان وقفه‌ای ایجاد نمی‌شود.
- مناسب برای بیمارانی که نمی‌توانند دارو مصرف کنند یا به آن پاسخ نمیدهند: بهویژه در افسردگی مقاوم به درمان می‌تواند جایگزین مؤثری در نظر گرفته شود.
- عوارض جانبی سیستمیک بسیار نادر است: عوارض جانبی مانند مشکلات معده، کبد یا کلیه که به درمان دارویی مربوط‌اند، دیده نمی‌شود.
- اثر هدفمند فراهم میکند: با تحریک مستقیم قشر مغز، مداخله‌ای معطوف به منشأ علائم ارائه میدهد.
معایب آن را می‌توان این‌گونه برشمرد:
- مدت طولانی درمان: لازم است هفته‌ها جلسات منظم انجام شود؛ این امر برای بیماران وقت و صبر می‌طلبد.
- ممکن است در همه اثر یکسانی نداشته باشد: در برخی بیماران پاسخ به درمان ممکن است محدود بماند یا اصلاً به دست نیاید.
- ممکن است عوارض جانبی گذرا مشاهده شود: شرایطی مانند سردرد، سرگیجه خفیف و پرش عضلانی بهندرت ممکن است ایجاد شود؛ در موارد بسیار نادر خطر تشنج وجود دارد.
- هزینه و دسترسی درمان: دستگاه‌های TMS به تعداد محدودی وجود دارند و هزینه درمان ممکن است نسبت به روش‌های دیگر بالاتر باشد.
- برای همه بیماران قابل انجام نیست: در شرایطی مانند صرع، ایمپلنت‌های فلزی داخل جمجمه یا بیماری جدی قلبی، ارزیابی دقیق پیش از انجام لازم است.
- نیاز به پیگیری پس از درمان دارد: برای اثر بلندمدت ممکن است کنترل منظم و در صورت لزوم جلسات تکمیلی لازم باشد.
این مزایا و معایب باید با در نظر گرفتن وضعیت بیمار و ویژگی‌های بیماری توسط متخصصان ارزیابی شوند. در بیماران مناسب، TMS بهعنوان روش درمانی مؤثر و بیخطر سودمند است.
هشدار پزشکی
این مطلب تنها جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشک نیست. علائم، نتایج معاینه و نیاز به درمان ممکن است در هر فرد متفاوت باشد. در صورت داشتن شکایت به متخصص پزشکی واجد صلاحیت مراجعه کنید؛ در صورت بروز علائم شدید یا علائمی که به‌سرعت بدتر میشوند، کمک پزشکی فوری بگیرید.
منابع
- NHS — بیماری‌ها از A تا Z (تاریخ مراجعه: ۲۰ اوت ۲۰۲۶): https://www.nhs.uk/conditions/
- NICE — رهنمودها و استانداردهای کیفیت (تاریخ مراجعه: ۲۰ اوت ۲۰۲۶): https://www.nice.org.uk/guidance
- MedlinePlus — موضوعات سلامت (تاریخ مراجعه: ۲۰ اوت ۲۰۲۶): https://medlineplus.gov/healthtopics.html
پزشکان حوزه «جراحی مغز و سیستم عصبی» در آنادولو
پرسش‌های متداول
TMS چیست؟
تحریک مغناطیسی فراجمجمهای (TMS) روش درمانی نوینی است که با اعمال میدانهای مغناطیسی از بیرون بر نواحی معینی از مغز، فعالیت الکتریکی سلولهای عصبی را تغییر میدهد. این روش با سیمپیچی ویژه روی جمجمه، پالسهای مغناطیسی کوتاه میفرستد و بدون آسیب به بافت مغز، فعالیت عصبی را در نواحی هدف تحریک یا مهار میکند.
درمان TMS در چه بیماریهایی به کار میرود؟
بهویژه در بیماریهای روانپزشکی و عصبی که به درمان دارویی پاسخ نمیدهند به کار میرود. گستردهترین حوزه کاربرد آن افسردگی اساسی مقاوم به درمان است و در اختلالات اضطرابی، اختلال وسواسی-جبری (OCD) و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) نیز بهعنوان درمان حمایتی استفاده میشود.
درمان TMS چگونه انجام میشود؟
پالسهای مغناطیسی از طریق سیمپیچی که روی سر بیمار قرار داده میشود فرستاده میشوند. درمان معمولاً در حالت ایستاده یا نشسته انجام میشود و هر جلسه حدود ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول میکشد؛ سیمپیچ روی ناحیه هدف مغز قرار گرفته و پالسهای کنترلشده فرستاده میشوند.
آیا درمان TMS عوارض جانبی دارد؟
TMS معمولاً بیخطر و بهخوبی قابل تحمل است، اما در برخی بیماران عوارض خفیف و گذرا مانند سردرد، ناراحتی پوست سر، سرگیجه خفیف و بهندرت پرش عضلانی ایجاد میشود؛ در موارد بسیار نادر، بهویژه در بیماران مبتلا به صرع، خطر تشنج وجود دارد.
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.