بیماری ویلسون اختلال متابولیک ارثی با الگوی اتوزومال مغلوب است که در اثر جهش ژن ATP7B ایجاد می‌شود؛ در آن کبد نمی‌تواند مس اضافی را از راه صفرا دفع کند و مس در کبد، مغز، چشم و کلیه‌ها تجمع می‌یابد. این بیماری معمولاً بین ۵ تا ۳۵ سالگی علامت می‌دهد، شیوع کلی آن حدود ۱ در ۳۰٬۰۰۰ نفر است و تشخیص با سطح سرولوپلاسمین، مس ادرار ۲۴ ساعته، حلقه کایزر-فلیشر، بیوپسی کبد و آزمایش ژنتیک انجام می‌شود.
بیماری ویلسون که در نتیجه یک اختلال ژنتیکی در متابولیسم مس بدن ایجاد می‌شود، بیماری ارثی است که به دلیل تجمع بیش از حد مس در اندام‌های مختلف، به‌ویژه کبد و مغز، پدید می‌آید. اگر در مراحل اولیه تشخیص داده نشود، ممکن است به نارسایی کبد، اختلالات دستگاه عصبی و مشکلات روان‌پزشکی منجر شود. اما در صورت تشخیص به‌موقع، با درمان مناسب می‌توان کیفیت زندگی بیماران را به‌طور چشمگیری حفظ کرد. در این مقاله اینکه بیماری ویلسون چیست، چگونه شناخته می‌شود و روند درمان آن چگونه مدیریت می‌شود با جزئیات بررسی شده است.
بیماری ویلسون چیست؟
بیماری ویلسون اختلالی متابولیک با الگوی انتقال اتوزومال مغلوب است که در نتیجه جهش در ژنی به نام ATP7B ایجاد می‌شود. در این بیماری، کبد مسی را که وارد بدن می‌شود به‌طور طبیعی پردازش نمی‌کند و در دفع آن از راه صفرا ناتوان می‌ماند. مس به مرور زمان در بسیاری از اندام‌ها، به‌ویژه کبد، مغز، چشم و کلیه‌ها، تجمع می‌یابد. این تجمع با ایجاد اثرات سمی باعث آسیب سلولی، از دست رفتن عملکرد اندام‌ها و علائم سیستمیک می‌شود.
بیماری ویلسون معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی آغاز می‌شود. اما ممکن است تا سنین بزرگسالی بدون علامت پیشرفت کند. نخستین یافته‌ها معمولاً ممکن است افزایش آنزیم‌های کبدی، خستگی یا تغییرات روانی باشد. در مراحل پیشرفته ممکن است یافته‌های عصبی مانند لرزش، اختلال گفتار و مشکلات حرکتی نیز به تصویر بالینی افزوده شوند. از آنجا که بیماری به‌طور خزنده پیشرفت می‌کند، تشخیص ممکن است به تأخیر بیفتد. بنابراین غربالگری زودهنگام افرادی که سابقه خانوادگی دارند بسیار مهم است.
بیماری ویلسون چرا ایجاد می‌شود؟
بیماری ویلسون در نتیجه یک جهش ارثی در ژنی به نام ATP7B ایجاد می‌شود. این ژن مسئول تولید پروتئین ویژه‌ای است که در سلول‌های کبد وجود دارد و دفع مس واردشده به بدن را از راه صفرا ممکن می‌سازد. به دلیل اختلال در ژن ATP7B، کبد نمی‌تواند مس اضافی را به‌اندازه کافی از بدن خارج کند. این فلز به مرور زمان شروع به تجمع در کبد می‌کند. این تجمع که ابتدا به بافت کبد آسیب می‌زند، سپس با ورود به خون در مغز، چشم، کلیه و سایر اندام‌ها نیز اثرات سمی ایجاد می‌کند.
بیماری ویلسون به شکل اتوزومال مغلوب (نهفته) به ارث می‌رسد. یعنی برای بروز بیماری، بیمار باید ژن معیوب را از هر دو والد دریافت کند. اگر جهش ژنتیکی تنها از یکی از والدین دریافت شود، فرد ناقل می‌شود اما بیماری ایجاد نمی‌شود. بنابراین غربالگری ژنتیکی افرادی که در خانواده سابقه بیماری ویلسون دارند اهمیت زیادی دارد. اگرچه بیماری معمولاً در کودکی یا نوجوانی بروز می‌کند، در برخی افراد علائم ممکن است در بزرگسالی نیز دیده شود. در صورت درمان نشدن ممکن است به تصویری پیشرونده و تهدیدکننده زندگی منجر شود.
علائم بیماری ویلسون کدام‌اند؟
بیماری ممکن است در ابتدا بی‌صدا پیشرفت کند و علائم اغلب ممکن است با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند. به‌ویژه وقتی کبد و دستگاه عصبی درگیر می‌شوند، علائم آشکارتر می‌شوند. در مرحله اولیه ممکن است تنها شکایت‌های کلی مانند افزایش خفیف آنزیم‌های کبدی یا خستگی وجود داشته باشد، در حالی که در مراحل بعدی علائم عصبی و روان‌پزشکی جلب توجه می‌کنند. علائم شایع بیماری ویلسون را می‌توان به این صورت برشمرد:
علائم مربوط به کبد عبارت‌اند از:
- زردی (زرد شدن سفیدی چشم‌ها و پوست)
- بزرگی کبد (هپاتومگالی)
- درد شکم و تجمع مایع در شکم (آسیت)
- یافته‌های هپاتیت مزمن
- نارسایی کبد
در این بیماری ممکن است علائم عصبی زیر دیده شود:
- لرزش دست‌ها
- سفتی عضلات و کندی حرکت
- اختلال گفتار (دیزآرتری)
- دشواری راه رفتن، از دست دادن تعادل
- بی‌حالتی در حرکات چهره
علاوه بر این‌ها، بیماران ممکن است افسردگی، اختلالات اضطرابی، نوسانات خلقی، تغییرات رفتاری، پرخاشگری، اختلال تمرکز و افت عملکرد تحصیلی را تجربه کنند. همچنین ممکن است در چشم حلقه کایزر-فلیشر دیده شود. این حلقه سبزمایل-قهوه‌ای که به دلیل تجمع مس در اطراف بخش رنگی چشم (عنبیه) ایجاد می‌شود، در معاینه چشم‌پزشکی شناسایی می‌شود. سایر یافته‌های سیستمیک ممکن است چنین باشند:
- کم‌خونی (کم‌خونی همولیتیک)
- ضعف عضلانی
- اختلال در عملکرد کلیه‌ها
از آنجا که علائم بیماری ویلسون بسیار متنوع‌اند، در تشخیص به ارزیابی دقیقی نیاز است. حلقه کایزر-فلیشر در چشم از یافته‌های مشخص مراحل پیشرفته بیماری است و چشم‌پزشک می‌تواند آن را با معاینه ویژه با اسلیت‌لمپ شناسایی کند.
بیماری ویلسون در چه کسانی دیده می‌شود؟
از آنجا که بیماری ویلسون یک بیماری متابولیک با انتقال ژنتیکی است، تنها در افرادی دیده می‌شود که در ژن ATP7B اختلال دارند. از آنجا که این اختلال ژنتیکی از راه وراثت اتوزومال مغلوب منتقل می‌شود، بیماری تنها زمانی بروز می‌کند که فرد ژن معیوب را از هر دو والد دریافت کند. والدین وقتی ناقل باشند معمولاً هیچ علامتی نشان نمی‌دهند؛ بنابراین ممکن است بدون سابقه بیماری در خانواده، بیماری در فرزندان آن‌ها ایجاد شود.
اگرچه بیماری ویلسون در سراسر جهان نادر است، در برخی جوامع به دلیل انزوای ژنتیکی، ازدواج‌های خویشاوندی و بالا بودن نرخ ناقلین، فراوانی آن ممکن است افزایش یابد. شیوع کلی بیماری حدود ۱ در ۳۰٬۰۰۰ نفر است. اما این نرخ ممکن است در جمعیت‌هایی که انتقال ژنتیکی در آن‌ها زیاد است بالاتر باشد.
بیماری معمولاً بین ۵ تا ۳۵ سالگی علامت می‌دهد، اما علائم ممکن است در دوران کودکی نیز آغاز شوند یا پس از ۴۰ سالگی نیز شناسایی شوند. اگرچه محدوده سنی گسترده است، در بیشتر موارد نخستین یافته‌ها در سن نوجوانی یا اوایل بزرگسالی پدید می‌آیند. در دوران کودکی بیشتر علائم مربوط به کبد برجسته‌اند، در حالی که پس از نوجوانی و در بزرگسالی علائم عصبی و روان‌پزشکی ممکن است آشکارتر باشند.
بیماری ویلسون در هر دو جنس به یک نسبت دیده می‌شود. اما سیر بیماری ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. حتی در افرادی که جهش ژنتیکی یکسانی دارند، ممکن است دستگاه‌های اندامی متفاوتی درگیر شوند و علائم متغیر باشند. این عامل مهمی است که روند تشخیص را دشوار می‌کند. به‌ویژه در افراد جوانی که با بیماری کبدی یا اختلالات روانی مراجعه می‌کنند، حتماً باید بیماری ویلسون را در نظر داشت و تا زمانی که رد نشده است نباید از آن غفلت کرد.
همچنین وقتی در یکی از اعضای خانواده تشخیص گذاشته شود، همه خواهران و برادران و بستگان درجه یک باید تحت آزمایش‌های غربالگری قرار گیرند. زیرا در کسانی که زود تشخیص داده می‌شوند، می‌توان پیش از بروز علائم و پیش از ایجاد آسیب اندامی، با درمان پیشگیرانه مداخله کرد.
بیماری ویلسون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص بیماری ویلسون ممکن است پیچیده باشد. زیرا علائم بیماری بسیار متنوع‌اند و به‌راحتی ممکن است با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند. بنابراین تشخیص معمولاً با ارزیابی همزمان سابقه بالینی، یافته‌های معاینه فیزیکی، آزمایش‌های آزمایشگاهی، روش‌های تصویربرداری و تحلیل‌های ژنتیکی گذاشته می‌شود.
در مرحله نخست، پزشک بر اساس سن، سابقه خانوادگی و علائم بیمار، با در نظر گرفتن بیماری ویلسون، برخی آزمایش‌های پایه را درخواست می‌کند. به‌ویژه در صورت وجود افزایش توجیه‌نشده آنزیم‌های کبدی در سن پایین، علائم عصبی، اختلالات روان‌پزشکی یا کم‌خونی همولیتیک، حتماً باید این بیماری را در نظر داشت. روش‌های اصلی که برای تشخیص بیماری ویلسون به کار می‌روند عبارت‌اند از:
- سطح سرولوپلاسمین (آزمایش خون): در بیماری ویلسون معمولاً پایین است. سرولوپلاسمین پروتئین اصلی است که انتقال مس در خون را ممکن می‌سازد. پایین‌تر بودن آن از حد طبیعی تشخیص را تأیید می‌کند، اما ممکن است در برخی افراد سالم نیز پایین باشد؛ بنابراین به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
- دفع مس در ادرار ۲۴ ساعته: یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها برای تشخیص است. در بیماری ویلسون مقدار مسی که با ادرار دفع می‌شود بالاست. یافتن مس بیش از ۱۰۰ mcg/روز در ادرار ۲۴ ساعته از بیماری پشتیبانی می‌کند.
- بیوپسی کبد: در مواردی که به تشخیص قطعی نیاز است انجام می‌شود. مقدار مس تجمع‌یافته در بافت کبد اندازه‌گیری می‌شود. مقادیر بالا تشخیص را تأیید می‌کند. بیوپسی همچنین به تعیین میزان آسیب کبد کمک می‌کند.
- حلقه کایزر-فلیشر (معاینه چشم): حلقه قهوه‌ای-سبزی که به دلیل تجمع مس در بخش عنبیه چشم ایجاد می‌شود، با معاینه اسلیت‌لمپ شناسایی می‌شود. در بیشتر بیمارانی که علائم عصبی دارند وجود دارد و در تشخیص بسیار ارزشمند است.
- آزمایش ژنتیک (تحلیل جهش ATP7B): برای قطعی کردن تشخیص و انجام غربالگری خانوادگی به کار می‌رود. وجود جهش ژنتیکی، به‌ویژه در موارد نامشخص، کمک بزرگی به تشخیص می‌کند.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI مغز): در بیمارانی که علائم عصبی دارند، آسیب‌های ناشی از تجمع مس در مغز (به‌ویژه ضایعات گانگلیون‌های قاعده‌ای) را نشان می‌دهد.
- شمارش کامل خون و آزمایش‌های عملکرد کبد: یافته‌هایی مانند کم‌خونی همولیتیک، تعداد پایین پلاکت و آنزیم‌های کبدی بالا اغلب همراه بیماری‌اند و به تشخیص کمک می‌کنند.
پس از تشخیص، شروع سریع درمان ممکن است از پیشرفت بیماری جلوگیری کند. همزمان غربالگری بستگان درجه یک نیز برای تشخیص زودهنگام و درمان پیشگیرانه اهمیت حیاتی دارد. تشخیص زودهنگام حیاتی‌ترین مرحله‌ای است که می‌تواند آسیب اندامی را در بیماری ویلسون متوقف کند.
پزشکان حوزه «بیماری‌های گوارش» در آنادولو
پرسش‌های متداول
بیماری ویلسون چیست؟
بیماری ویلسون اختلال متابولیک با انتقال اتوزومال مغلوب است که در نتیجه جهش ژن ATP7B ایجاد می‌شود؛ کبد نمی‌تواند مس را به‌طور طبیعی پردازش و از راه صفرا دفع کند و مس در اندام‌هایی مانند کبد، مغز، چشم و کلیه‌ها تجمع می‌یابد.
علائم بیماری ویلسون کدام‌اند؟
علائم کبدی مانند زردی، بزرگی کبد، آسیت و نارسایی کبد؛ علائم عصبی مانند لرزش دست، سفتی عضلات، اختلال گفتار و دشواری راه رفتن؛ علائم روانی مانند افسردگی و تغییرات رفتاری و حلقه کایزر-فلیشر در چشم از نشانه‌های آن هستند.
بیماری ویلسون در چه کسانی دیده می‌شود؟
تنها در افرادی که ژن معیوب ATP7B را از هر دو والد دریافت کرده‌اند؛ معمولاً بین ۵ تا ۳۵ سالگی علامت می‌دهد، در هر دو جنس به یک نسبت دیده می‌شود و شیوع کلی آن حدود ۱ در ۳۰٬۰۰۰ نفر است.
بیماری ویلسون چگونه تشخیص داده می‌شود؟
با ارزیابی همزمان سطح سرولوپلاسمین خون، دفع مس در ادرار ۲۴ ساعته، بیوپسی کبد، معاینه چشم برای حلقه کایزر-فلیشر، آزمایش ژنتیک ATP7B، MRI مغز و شمارش کامل خون و آزمایش‌های عملکرد کبد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.