بیماری فابری اختلال متابولیک نادر و ارثی است که در اثر جهش ژن GLA روی کروموزوم X و کمبود آنزیم آلفا-گالاکتوزیداز A ایجاد میشود و باعث تجمع GL-3 در کلیه، قلب، دستگاه عصبی و پوست می‌گردد. تشخیص در مردان با اندازهگیری آنزیم و در زنان با آزمایش ژنتیکی است و آنزیمدرمانی جایگزین (ERT) و درمان خوراکی با شاپرون پیشرفت بیماری را کنترل می‌کنند.
بیماری فابری یک اختلال متابولیک نادر و ارثی است. این بیماری باعث تجمع یک ماده چربی به نام گلوبوتریائوزیل‌سرامید (GL-3) در برخی سلول‌های بدن میشود. این تجمع به‌مرور در بسیاری از اندام‌ها مانند کلیه، قلب، دستگاه عصبی و پوست آسیب ایجاد می‌کند. از آنجا که بیماری ماهیت پیشرونده دارد، تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت زیادی دارد. این بیماری که ممکن است در هر سنی بروز کند، در مردان معمولاً شدیدتر است؛ اما در زنان نیز می‌تواند به مشکلات مهم سلامتی منجر شود.
بیماری فابری چیست؟
بیماری فابری یک اختلال متابولیک ارثی و نادر است. این بیماری در نتیجه کمبود یا عملکرد ناکافی آنزیمی به نام آلفا-گالاکتوزیداز A در بدن ایجاد میشود. این آنزیم تجزیه ماده چربی موجود در سلول‌ها به نام گلوبوتریائوزیل‌سرامید (GL-3) را بر عهده دارد. هنگامی که این آنزیم به‌اندازه کافی تولید نشود، این ماده در سلول‌ها تجمع یافته و به‌مرور در بسیاری از اندام‌ها مانند کلیه، قلب، دستگاه عصبی و پوست آسیب ایجاد می‌کند. بیماری ماهیت پیشرونده دارد و اگر درمان نشود، ممکن است بر کیفیت زندگی اثر بگذارد. اگرچه در مردان شدیدتر است، در زنان ناقل نیز ممکن است علائم دیده شود.
بیماری فابری به چه دلیل ایجاد میشود؟
بیماری فابری به دلیل جهش در ژن GLA که روی کروموزوم X قرار دارد ایجاد میشود. این جهش باعث میشود آنزیم آلفا-گالاکتوزیداز A یا اصلاً تولید نشود یا با فعالیتی کمتر از حد طبیعی کار کند. ماده GL-3 در لیزوزوم‌ها تجمع می‌یابد و عملکرد سلول‌ها را مختل می‌کند.
مهم‌ترین علت‌ها و سازوکارها عبارت‌اند از:
- جهش ژنتیکی: تغییر ارثی در ژن GLA روی کروموزوم X.
- کمبود آنزیم: توقف کامل یا کاهش شدید تولید آلفا-گالاکتوزیداز A.
- تجمع GL-3: تجزیه نشدن مواد زائد درون سلول و ایجاد اثر سمی در اندام‌ها.
- اختلال ذخیره لیزوزومی: مختل شدن سیستم پاک‌سازی مواد زائد سلولی.
- ایجاد آسیب اندام: بروز آسیب پیشرونده در کلیه، قلب، مغز و دستگاه عروقی.
انواع بیماری فابری کداماند؟
شدت بیماری فابری و سن شروع آن بسته به نوع بیماری متفاوت است. این بیماری دو شکل اصلی دارد. یکی از آن‌ها، بیماری فابری نوع کلاسیک، معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی آغاز میشود و کمبود آنزیم در آن آشکار است. در سنین پایین ضایعات پوستی، دردهای دست و پا و مشکلات گوارشی دیده میشود. نوع دیررس اما در بزرگسالی بروز می‌کند. فعالیت آنزیم تا حدی حفظ شده است. این نوع معمولاً با درگیری قلب یا کلیه مشخص میشود. انواع بیماری فابری عبارت‌اند از:
- بیماری فابری نوع کلاسیک: در سنین پایین علامت می‌دهد و چند اندام درگیر می‌شوند.
- نوع دیررس (غیرکلاسیک): سیر خفیف‌تری دارد و معمولاً درگیری یک اندام در اولویت است.
- شکل هتروزیگوت (زنان ناقل): در زنان ممکن است علائم خفیف یا متوسط دیده شود.
علائم بیماری فابری کداماند؟
علائم ممکن است بسته به نوع بیماری و اندام درگیر متفاوت باشند. با پیشرفت بیماری، شکایت‌ها افزایش می‌یابد و اندام‌های جدیدی درگیر می‌شوند. از جمله علائم مراحل اولیه بیماری می‌توان به درد سوزشی در دستها و پاها (آکروپارستزی)، بثورات قرمز-بنفش پوستی (آنژیوکراتوم)، کاهش شدید تعریق، مشکلات گوارشی و عدم تحمل گرما و سرما اشاره کرد. در مراحل پیشرفته نیز نارسایی کلیه، ضخیم شدن عضله قلب، اختلالات ریتم و خطر سکته مغزی ظاهر میشود.
علائم بیماری فابری در زیر فهرست شده‌اند:
- سوزش یا گزگز در دستها و پاها
- لکههای قرمز-بنفش روی پوست (آنژیوکراتوم)
- اختلالات تعریق (هیپوهیدروز یا آنهیدروز)
- درد شکم، اسهال، تهوع
- کدورت قرنیه در چشم (کورنئا ورتیسیلاتا)
- اختلال عملکرد کلیه، پروتئینوری
- اختلال ریتم قلب، ضخیم شدن عضله قلب
- سرگیجه، مشکلات تعادل
- در مرحله پیشرفته، سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا (TIA)
در بیماری فابری، علائم ممکن است بسته به سن، جنسیت و نوع بیماری متفاوت باشند. در مردان علائم معمولاً در کودکی یا نوجوانی آغاز می‌شوند، در حالی که در زنان علائم دیرتر ظاهر می‌شوند. در مراحل اولیه، علائم ممکن است گذرا باشند و با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شوند. به‌ویژه حساسیت دستها و پاها به تغییرات دما، افزایش درد در هوای سرد یا بی‌حالی شدید در هوای گرم از ویژگی‌های تیپیک است. در برخی بیماران ممکن است شکایت‌های گوارشی در اولویت باشد و این وضعیت ممکن است با سندرم روده تحریک‌پذیر اشتباه گرفته شود. در مراحل پیشرفته نیز عوارض جدی مانند از دست رفتن عملکرد کلیه، نیاز به دیالیز و نارسایی قلبی ایجاد میشود.
بیماری فابری چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بر اساس یافته‌های بالینی، آزمایش‌های آزمایشگاهی و تحلیل ژنتیکی گذاشته میشود. در مردان، اندازهگیری سطح آنزیم آلفا-گالاکتوزیداز A در تشخیص تعیین‌کننده است. در زنان اما آزمایش ژنتیکی اهمیت بیشتری دارد، زیرا سطح آنزیم ممکن است در محدوده طبیعی باشد.
روش‌های تشخیص بیماری فابری در زیر فهرست شده‌اند:
- آزمایش خون: اندازهگیری فعالیت آنزیم.
- آزمایش ادرار: تعیین سطح GL-3 و lyso-GL-3.
- آزمایش ژنتیکی: تأیید جهش ژن GLA.
- تصویربرداری: MRI، نوار قلب (ECG) و اکوکاردیوگرافی برای ارزیابی قلب، کلیه و مغز.
- بیوپسی: در موارد نادر، نشان دادن تجمع GL-3 در نمونه بافتی.
روند تشخیص اغلب ممکن است به تأخیر بیفتد، زیرا به دلیل نادر بودن بیماری، علائم ممکن است به بیماری‌های دیگر نسبت داده شوند. به همین دلیل پزشکان باید به‌ویژه در بیمارانی که در سنین جوانی نارسایی کلیه بدون علت مشخص، ضخیم شدن غیرقابل توضیح عضله قلب یا سکته مغزی در سنین پایین داشته‌اند، به بیماری فابری فکر کنند. در مردان، شناسایی کمبود آنزیم با آزمایش خون سرنخ قوی برای تشخیص فراهم می‌کند. در زنان اما آزمایش ژنتیکی ضروری است، زیرا در شکل ناقل، سطح آنزیم ممکن است طبیعی باشد. همچنین ضایعات ماده سفید در MRI مغز، ضخیم شدن قلب و تغییرات تیپیک قرنیه در معاینه چشم نیز از تشخیص پشتیبانی می‌کنند.
بیماری فابری چگونه درمان میشود؟
درمان بیماری فابری با هدف تسکین علائم و کند کردن آسیب اندام‌ها برنامه‌ریزی میشود. امروزه دو رویکرد درمانی اصلی وجود دارد:
آنزیمدرمانی جایگزین (ERT)
آنزیم آلفا-گالاکتوزیداز A که کمبود دارد، از راه رگ تزریق میشود. این درمان که در فواصل منظم (معمولاً هر ۲ هفته یک بار) انجام میشود، تجمع GL-3 را کاهش داده و عملکرد اندام‌ها را حفظ می‌کند.
درمان خوراکی با شاپرون
در بیمارانی که جهشهای خاصی در ژن GLA دارند قابل استفاده است. این درمان با کمک به تاخوردگی درست آنزیم، فعالیت آن را درون سلول افزایش می‌دهد.
درمانهای حمایتی عبارت‌اند از:
- داروهای کنترل درد
- دیالیز یا پیوند کلیه در نارسایی کلیه
- درمان اختلال ریتم قلب
- درمان رقیق‌کننده خون (در برابر خطر سکته مغزی)
- تنظیم تغذیه و برنامه فعالیت بدنی
روند درمان به‌صورت فردی برنامه‌ریزی میشود و نیازمند رویکرد چندتخصصی است. آنزیمدرمانی جایگزین مؤثرترین روش برای کند کردن آسیب اندام‌ها در درازمدت است. اما این درمان مادام‌العمر ادامه دارد و به تزریق وریدی منظم نیاز دارد. درمان خوراکی با شاپرون نیز تنها در بیمارانی که جهشهای ژنی خاصی دارند مؤثر است. علاوه بر درمان، پیگیری منظم عملکرد قلب و کلیه بیماران اهمیت دارد. برای کنترل فشار خون، کاهش خطر سکته مغزی و پیشگیری از اختلالات ریتم قلب، ممکن است درمانهای دارویی تکمیلی انجام شود. تنظیم رژیم غذایی، محدود کردن نمک و ورزش نیز از عناصر حمایت‌کننده درمان هستند.
بیماری فابری با وجود نادر بودن، یک اختلال متابولیک است که ممکن است اثرات جدی و مادام‌العمر داشته باشد. تشخیص زودهنگام برای کند کردن آسیب اندام‌ها و حفظ کیفیت زندگی اهمیت حیاتی دارد. با آنزیمدرمانی جایگزین (ERT) و در بیماران مناسب، درمان خوراکی با شاپرون، پیشرفت بیماری قابل کنترل است. همچنین پیگیری منظم پزشکی امکان تشخیص زودهنگام عوارض را فراهم می‌کند. آگاهی بیماران و نزدیکان آن‌ها درباره بیماری، بر موفقیت درمان و طول عمر اثر مثبت می‌گذارد.
پرسش‌های متداول
بیماری فابری چیست؟
اختلال متابولیک ارثی و نادری است که در اثر کمبود یا عملکرد ناکافی آنزیم آلفا-گالاکتوزیداز A ایجاد میشود و باعث تجمع ماده چربی GL-3 در سلول‌ها و آسیب به کلیه، قلب، دستگاه عصبی و پوست می‌گردد.
علائم بیماری فابری کداماند؟
سوزش یا گزگز دستها و پاها، لکههای قرمز-بنفش پوستی (آنژیوکراتوم)، اختلالات تعریق، درد شکم و اسهال، کدورت قرنیه، اختلال عملکرد کلیه، اختلال ریتم و ضخیم شدن عضله قلب و در مراحل پیشرفته سکته مغزی یا TIA.
بیماری فابری چگونه تشخیص داده میشود؟
در مردان با اندازهگیری فعالیت آنزیم در خون و در زنان با آزمایش ژنتیکی جهش GLA؛ آزمایش ادرار GL-3 و lyso-GL-3، تصویربرداری و در موارد نادر بیوپسی نیز به کار میروند.
بیماری فابری چگونه درمان میشود؟
با آنزیمدرمانی جایگزین (ERT) که معمولاً هر ۲ هفته یک بار از راه رگ تزریق میشود، درمان خوراکی با شاپرون در جهشهای خاص و درمانهای حمایتی مانند کنترل درد، دیالیز یا پیوند کلیه و درمان اختلالات ریتم.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.